Literarishe bleter · 1933-04-28 · 17 (28.4.1933) · p. Seite 282

ליטערארישע בלעםער נומ. 16 (467) ײם ■״2 וואך צ4 ןןאך םעאססר אןן קונסם > אין די װןרשעיוער ײדישע םעןםעין: אין -סקןלן״-שעןסער נײ די ,װילנער״ ״לריי כמע!״— די זעקסםע װןך; אין קןמינםק—םעןסער — פנתם רוגין און םןניע רי*ין אין ,״יןשקע דער זיגגער״• אין *יןװיליןן״-םעןםער — ״דער גןםךזיגגער״ מיס י. *ררששין אין נאדי קןײעבי; אין מנםראל־ סעןשער ,״בײלקע מזיק״ מיס רענינע ױקער ױן מי-רכי הילסבעײג; אין קןמערןל־סעןםער — נ״ װיסלער > ון י. זילנערג — אין ״ײוישן שײגעץ״; רער .ייננ־םגןסער״ שיילס גסדר 4 מןל ן װןך *בןסםןן״. - > מןרים שװןרץ שיילש אין שיקןגן *יןשע קןלב״. מים אהדן עײטלינס *כעלעםעד חכמים״ װעס ער ןנהויגן דעס נײעס סעזןן אין גײ־יןרק.־־ > דער װילנער ײדישער םעןסער־עילם הןס געפײערס דעם 25-יןריקן ױבל סין סעעגישער סע־ סיקײס פין בןקןנשן ײדישן ןרסיסש שמחה נןסןן״ געבוירן אין לןדזש אין 1892, הןס ש. נןסןן ןנגעהוינן זיץ ןרבעס אין סעןטער 41 15 יןר ןלס םיסלער. עי זײן ײנילײ־םײערינג הןס ש. נןסןן אויפגעפירס שלופ־עליכסס ״ססס״ס20״״ דער ױבילןר הןס עסלעכע יןר געשוילס בײ דער .״װילנע• סריסע״. ־- ג> דער ,״פןקס״ (ןנס. ז. סידקןװ און א. שסײן) מןע געענײקס זײגע גןססשעילן אין לןדזש. דיגססןג דעם 25-סן ה. ח. איז געגעבן געװןרן די געזענענונג־סןלשסעלובנ. ן סכרא, ןז ״סןקס״ זץל קיםען קײן װילנע אויף גןססשעילן. 1> לירין סןסןגקן שסיל• מים ערסןלג אין לעםבערג. > חיהלע גרןבער הןס געגעבן אײניקע קןג־ צערסן אין װןרשע. ״ > דער רעװײסעןסער ,״ײרישע נןנוע״ ש*ילס אין גרןדזע. 5> א. סןמבערג שעילס זיבס עסלעכע װןכן אין וןריז. ער ד.ןס שוין אויסגעפירש ן רײ •יע- סעס פין זײן רעיערםוןר, איגם גרײם ער ארגנס *בײנןכס אויםי ןלסן מןרק״. ־־ > לוםי און םישן גערםןן״ װעלכע הןבן לעגטנם געשסילס אין לןנדןן״ יןריז, הויבן ןן גו שי־לן אין לןדזשער ,״סקןלן״־סעןסער. ־־ > נערסן גערםסען ױן יעקב בךעםי גוזן״ מען מיס יעקב מעםסעי שיילן איגט אץ דעסרןיס. > מיסװןך דעם 12״םן ןידיל אמ סןרגעקי־ מען אין װןרשעװער קןנסערװןםןריע ן סןנץ־רע־ גיסןל פוץ דער סענגערץ יהידיח *ערג. זי הןס מיס גרייס ערסןלג אויסגעפירש סןלקססימלעכע, חסיוישע און גרןםעסקע־סענץ. י• נערנ נעםס סןר איגם ן סורנע. > אץ לןדזשער .״ןרןרןס״ (ןנס. ס. ביין- דערזןן) װערס געשיילס די געזןנג־שויל ״סילי םיליאסן״ םון םשה ברןדערזןן אין דוד ה*רמןן#— רעזשי דוד הערמןן, דערןרןגיעם קןרןל הילער, פוזיק הערץ רינין״ ס׳נעסען ןנסײל שײנע מרים, מןלװינן רןסעל, ש. דזשיגןן, מןשע ■עסערמון, לילי ליליןנן, לידן שלןסנערג, ד. *ירנבוים, ש. נןלדשסײן, י• *ערגםןן א. א. > דמל הןלגער איז *ויםגעסדןםן אץ קרןקע און אץ די דערנײאיקע שסעס םיס רעעיםןעיע־ןמנסן. די אויםשסעלונג **זוכס םיל םדןבצויזישע יערער פון מיסל־שילן, פון פןלקס-שולן, איגיװערםיסעס- ■רןןעסןרן, םיסגלידער פין םןרשידעגע סעדןגן־ גישע גײפירוננען. ס׳זענען א־יך געקיםען םיל אויס־ סלובן סץ ײרישע ןרבעםער-ןרגןזיזןציעס אין סןריז. > א*ן נױ־יןרק אמ געשסןרגן דער *עװים־ סער *ינדישגר סוער ישראל ליכםענשסײן פון לןדז. > אץ סןריז איז םןרגעקומען ן פרץ־ןװנס. ד״ר ה. סרןנק הןס געהןלסן ן רעפע־ןם ^■יץ דער קעמפער פון ײדישן רענעסןנס״. נןכן רעפערןש איז פןרגעקימעץ ן קןנצע־־ם־ןפסײלובג. — > נם איז דערשיבען נימער 1 פין דער װי־ סנשןפשלעכער גײסשריפס א. נ. .״לןנדקענסעניש״, ןרגןן סון דנר הויפש־שןרװןלסוננ סון דעי ײדײ שער לןנדקענסניש־נעזעלשןפס. דער נימער הןלם 112 זײסן דרוק אין נעמס ןרײן ןרסיקלען פין מ. נורשסין, מגר. רעגעבװעסעי, מנר. םעלרמןן, ד״ר מןהלער, מגר. סרונק, ד״ר י. שיפער, ש. זײ&שיק, נ. *לןמזע, ח. סשלענןװ, נ. װײנינ א.א. געװידמעס די סרןגן סץ לןנדקעבטניש, סוריססיק, געשיכסע פון ײדישג ישיבים, פןלקיןר אין עס־ נןגרןפיע. דער נומער איז אויך רײך םים א־לום־ םרןגיעס פין ײרישע שולן א. א. װ. > לוים דער איניגיןס*װ סון װארשעװער ײרישן פען־קלו* איז לעצסנס אין רוםעניע געגרינדעס בעװןרן ן ײדישער פעךקלונ. זײן זיץ־ ןיס איז אץ סשערבןװיץ. ס׳איז אויסגעסײלס גע־י װןרן ן גרינדיננ־קןם-סעס םון פןלגנדיקע שריפט־ שסעלער משה ןלסמןן, ד״ר שלמה *יקצל, ד״ר מןקם דיןמןנס, בןרגו לןזןרעןנו, איציק מןנגער, זלמן רןזענסןל, יעקב שסעיננעי־ג. — דער פען־ קלונ אין רומעניע טרעס גו גו דער ןר*עם. — נײ דער געלענגהײס דןרף םען דערמןנען, ןז עם איז שויץ לןנג *ןשלןסן געװןרן נו שןפן ן ײדישן פען־קלו* אץ ןרגענסינע. לײדער ןבער איז צוליג דער שולד פון די ײדישע שריפסשםעלער אין *וענןס־ אײרעס דער דןרסיקער פען״קלונ ןלץ נישט גע־ שןפן געװןרן. > דעם 15־םן ןפייל איז אץ ססרי געששןרנן גןך ון ן&עיןגיע אויף בליבד־דןרס דער ױננער דיכסעד ישראל לערנער פון זשורןװנצ. דער םןר־ שסןיבענער הןס דעבױשירס מים ן יןר גוריק אין דער זןמלונג ,״זןלבעןכס״ און לעגםנס סןר־ עפנסלעכס לידער אין ״אויסגןנג״ (לעסבערג). ער הןס זיך געקליגן ןרױםציגעבן ן בןנד לידער. דער אוםגעריכסעד םויס סין ײנגן דיכסער הןס געמןכס ן שסןרקן אײנדרוק אויף זײנע םרײנס. דער ,״אויםגןננ״ איץ לעמבערג גרײם זיך ןרויסנו־ געבן זײגע פתבים אין ן בוך־סןרם. ־־ > דער פרץ־שרײבער סן־ײן אץ נױ־יןרק הןס ןרןבזסירס ןן ןװבס לככוד דעם בןקןנסן דיכסער נסתלי גיןס גו דער געלעגנהײס םון זײן סןרעבריקן גי אינערזעגן די פיגף מגילות אויף ײדיש, אויף װןס דער דיכסער הןט געןרנעם עס־ לעכע יןר. ם׳זעגען אײפגעשדןסן ן רײ דיכםער און שיײנער, װי אויך ןרםיםסן. גפתלי גרןס הןס מים ן גײס גוריק ןרײסגעגענן ן נוך ,״ײדן״, װןש איז אויסנענומען געװןרן דורך דער קריטיק ץײער װןדעם. אץ פיל גײשוךען. זענען פןדעםנס- לעכס געװןרן זײער גוסע ןפרוסן. — ליטעואטװ און?וולטװ > דער װןרשעײעד ײדישער פעךקלוב הןט אײף זײן לעגסער סע-װןלסוננ־זיגינג בןשלןסן זיך צי װענדן גי דער לןנדןבע- פצן־צענסרןלע ם*ס סןלגגדיקן פןרשיןג: ״א־ן גרזןמענהןננ מיס דער אומדערלןזבןרער שסעלובג פינם א־גסיקן דײסשן פען־קלונ, װןם הןס זיך געששעלס אץ רשות סץ דעכ היסלער־רעזשים, ברעכנדיק דערםיס די פ-ינגיפן פין הימןניזס און אינטעלעקסועלער סןױברירערוגג, װןם ליגן אין יבוד סון איגזער ןרגןניזןציע, לײגן מיר םןר אײסנושליםן דעם דײסשן פען-קלונ אין זײן איגםיקן בןששןנד סץ דער א*נםעינןציןנןלער ■ען־בןװעגינג״. — - > רי אײסששעלינג אינם אײגעבעפ יןקןל סץ ײװן אין װילבע א. נ. ״ײדישע געזעלשןפסלעכע בןװגגונג״ הןש געחןש אין װילנע ןן אײסערגעװײנלעכן ערםןלג. אין פיר גימעץ זענען אויסבעששעלש געװןרן נלערלײ זעלסענע מןסערי־ ןלן, װןס דערצײלן װעגן די ײדישע געזעלשןפס־ לעכע כןװעניבגען סין הןסע ןנהײב ביז די לענשע יןרן. די אויסשסעלרבג הןש בןװיזן באשײגפערלעך די קןלןםןלע אײסשיען סון ײװן אויך אויף ד ע ס געביש. אײנצעלנע ב=עשלעך, *ריװ, סןשןברןםיעם, פרןקיןםןציעס, סןג־ביכער, אויםןביןגרןפיעס סון סוער געבן ן געגוי *ילד פון גרויסע נןװענינגען אין ײדישן סןלק. אין די עשלעכע סעג, װןס די אריםשטעײנג איז געװען ןסן, הןבן זי בןזוכש איבער 5.000 פערזןן, — מענסשן פין סןרשידענע ש־כסן פון דער װילנער ײדישער בופעלקערונג. אץ די םעג םין דער אײסשסעלונג זענען אײך בעהאלסן געװןרן ן רײ רעפערןמן װעגן די ײד. געז. בןװעגונגען. ס׳װןלס געװען ן יישר, ןז ןט די אויסשסעלובג זןל ןינןניזירס װערן אויך אין װןרשע, לןדזש, לעםנערנ א. א. גרעסערע שסעם אץ פוילן: > רער העברעישער ■ען-קלינ אין א״י הןס נןשלןס; פןיגושסעלן אויף דעפ בעכססן פען״קלוב- קןנגרעס ן סרןסעסס-רעזןלוניע קעגן די רדיפות אײף ײדען אין דײםשיןבד. דער קןבג־־עס װעס סןרקימען סוף םןי ה. י. אין דרברןװניק אץ ײגןסלןװיען. דער העברעישער פען-קליב װעס אויסן קןנגרעם זײן רעפױעזעבטירם ײרך די שדיפסשסעלער נ. שןפמןן און אשר נןרןש* > דער לןדזשער סעעסער־עולם הןס ןרגןגי־ זירס ן םײערלעכן קבלת־פניס םןר זלםן זילבער־ גװײג, דעי רעדןקסןר סון *סעןסער־לעקסיםןן״. > די פןרװןלסונג פין ײדישן זשירנןליססן- סיגדיקןם אץ װילנע הןס בןשלןסן אײסנוםןדערן ןלע װילנער ײדישע צײםונגען בישס גי דריקץ קיץ ש*ם רעקלןמעס סין דײסשע סירמעס״ נל זמץ וין דײסשלןבד װעס נישס ױיםהערן דער םערןר קעגן ײזץ. - > די אײסששעלינג פון די צישן-שולן אץ פןריז איז נרריק מים ן 2 װןכן געשלןםן געװןרן. די עקספןבןסן זענען פןרפןקס גרײס איבערנישיקן זײ אין *בדערע שסעס, װו מ׳הןם בדעה אײנגי־ ןרדנען די ױיפשטעלינג. דער ערפןלג פון דער אויסששעלונג איז געװען זײער גדײס. יי י*ל ^ןזוכער הןס דערברײכס ניז 10 סוחבס. עם הןבן