Literarishe bleter · 1933-04-28 · 17 (28.4.1933) · p. [Seite]

צענטער יזןרנאנג פרײז 0§ * גר. 28 אפיײל 1933 3!ת:1;>ן^1 28 17 ר־ביניראריעןע ררייז״ורד א־־־פגלדידטע װאכנשו־יפמ פאד ־יכלעראייוד 1■ ־ טגיאייעדאוןלןונספי פארהל^ג 3.קקעצק*ן,וזארשע װ ע ד ט ע ד װ ע ג ן?ײנןע?עד׳דעד / ני?*יז/דק א װ א ד ערשט נעכטן־אײערנעכטן זיך אריבערגעכאפט אױף אונזער זײט גרענעץ, און זיך אזוי צעלײגט אין דער לענג און אין דער ברייט, אז ם׳איז שוין פשוט נישט אויסצוהאלטן. דער טײטש דערפון? פון א נודנער באנקעט-רעדע ביז דעם געשאםענעם אינהאלט םון א פאלק אין משך פון דורותדיקן צוזאמענלעבן. א צעשװומענער סערמין, אפט גיכער א לעכערדיקער זאק, װאס מען קען אין אים אלץ ארײנלײגן, און קײן זאך קען זיך אין אים נישט האלטן. דערמאנט זיך: אונזער דור האט יארנלאנג געחלומט און געפלאנעװעט אויפצוריכטן גײםטיק דאס ײדישע לעבן, געבויט טעאריעס און געשאםן פראגראמען, װי אזוי דאס צו דערגרײכן. יארנלאנג, און דער טערמין ,ײדישע קולטור״ איז פמעט װי נישט געװען. װאם-זשע איז געװען דער באגריף, אין װעלכן מיר האבן דעמאלט ארײנגעלײגט אינזער באגײםטערינגז מיר זענען דאך אויך דעמאלט נישט שטום געװען, און אונזער ענ׳ טוזיאזם איז דאך דעמאלט זיכער נישט געװען קילער װי הײנט. װאס־זשע האבן מיר דעמאלט געטוןז עפעם חלומט זיך מיר, אז דעמאלט האבן מיר געהאט באגריפן, חאס זענען אונז נעענטער, אײגענער, און האבן אויס׳ געדריקט עפעם ײאס איז גענויער, פינקטלעכער• יא, עם איז פאראן א גרויסער חשד, אז ,ײדישע קולטור״ איז געקומען נישט עפעם אנצוצינדן, נאר עפעם צו פארלעשן. עפעס װיל מען פא־דעקן םײ םאר אנדערע, םײ פאר זיך אלײן, און דער׳ צו איז קײן בעסער מיטל נישט פאראן װי א װאסערדיקער, צעפלאסענער טערמין, װאס איז פונקט אזוי גלאטיק און פונקט אזוי פארבלאז װי װאסער. באמת, זיך אנשטרענגען פאר ,קול* טור״, ארבעטן פאר ,'קולטור״, דאס פארשטײ איך. אבער ראנג׳ לען זיך מיט די לעצטע כוחות, אנצינדן א גליענדיקן םײער אין װאקסנדיקע דורות, צעשטורמען די לעצטע קװאלן פון א פאלק, װאס מען האלט אים אין אײן פאכען מיטן טויט פאר די אויגן — און דאס אלץ פאר קולטור, און בלויז קולטור, און רק קולטור, און קײן שום אנדערן נאציאנאלן װערט נישט װי קולטור, — נײן, דאס װיל מען דאך עמעצן אפנארן. עס קען דאך נישט זײן, אז מען מײנט אקוראט דאס װאס מען זאגט. ד און אפשר בין איך אומגערעכט, אפשר איז ,קולטור״ אויםגעהערס מײנע אלע טענות, מאכט ער צו מיר: — פונדעסטװעגן דאכט זיך מיר, אז איר גיט זיך צופ-ל אפ םיטן פינקםלעכן טייטש םון װערטער. איך האב פשוט מורא, אז דאס װעט װערן בײ אײך עפעס א מין משוגעת, - דעפיניציעס און דעפיניציעס. און דאך פיל איך בחוש דעם הײסן אטעם פון װארט, און זע װי עס שפילט זיך פאנאנדער אמאל זײן םם־החײם און אםאל - זײן םם׳המװת, אבער תמיד - כוח, גבורה, מיטן שטורעמדיקן אימפולם מנצח צו זײן. איז אמאל נוט, אז מען װערט פארכאפט פונם שטורעם, און אמאל איז נאך בעםער, װען מען שטעלט זיך אים אנטקעגן, אבער דאס ערגסטע איז, װען אין עקסםאז פון גליקלעכער באצוװנגנקײט ונײםט מען נישט אונסערצושײדן צװישן מזרח, סערב, צסון, דרוס. עם איז אםשר מענטשלעך אמאל נישש צו זײן קײן מענטש, עם איז אבער א סך װײניקער װי מענטשלעך צו מאכן דערפון א םעלה. איז דעריבער, װארט, מײן װארט, װאם װילסטו? װוהין צילםטו? יא, גענוי, קלאר דעפיניציע, װאסז װוהיןז און אמאל םילט מען, אז עפעס קרענקלעכם, פארשטיקטס, ליגט אין א װארט, און ראנגלט זיך און קען נישט ארויסקומען. דאס פאסירט דעמאלט, װען פלוצלינג קומט ארוים א װארט, װאם פארכאפט אלעמען. אלע באנוצן עס, עם האט א םך סײ■ טשן. און דאך װילט זיך עם נישט אפלאזן. מען קען נישט גענוי איבערגעגעבן דעם זינען, מען װײסט נישט, פארװאם עם האט נעכטן :ישט געםעלט און װען עס איז הײנט צוגעקומען, זאל עם אזוי אםט םארהילכן די לופט. עפעס איז פאראן הינ• טער אזא װארט, װאס װערט מסתמא צעריבן, פארשטויסן. און דאך אלע באנוצן עם אין אזויםיל טײטשן און דאס באזונדערע מיטרײםנדיקע לאזם זיך נישט ארױםהײבן. א פרײנט מײנער האט מיר אנומלט געװיזן א בריװ. באקוםען האט ער אים םון א .קולטור׳קלוב״, װאס רופט אים צו א קולטור׳זיצונג, ױו מען װעט האבן א קולטור־שמועס און םען װעט אביסל פארברענגען אין א קולטור׳אטמאספער. מענטשן, װאס זענען ליטעראריש געשטימט, װעלן זיך מסתמא גלײך בײ׳ זערן אויף םטיל. אבער דאם פסיכאלאגישע איז דא זיכער א סך אינטערעםאנטער. פארװאס פארט זאל זיך א מענטש אזוי צעקולטורעװען? און נאך מער: געקומען א װארט ,קולטור״,