Literarishe bleter · 1933-03-24 · 13 (24.3.1933) · p. Seite 206

ױימ 206 ליפוװ־ארשוצ בועסיוגו ו\<ז. ב\ מ ת ת י ה ו ם י ז ע ם צ\ ױי\ בא\\ן אי\ ײארגזט שפ־אך און אזוי זעילטן זײער—שריפט. װיקוסטעס, ײ#ם דעד בוח פ־ז אעםאבעט אױ בײ ײדן שטארקער םון כוח פון דעו־ ׳עפראך. די דאזיסע םראגע װעדט געצײזט דורך מבםנאס־רן?ולסוד־משיכט־ לעכע :א־נײע;, װאם זועגען :וגע גיי׳טגז :אג־ *יד;, :א׳־ >*ויך אנדע־ע פעצק־ער, דאםן און ק־מז־ד־עײײ;. א באז־גד־ע־ ארט םאתעםען בײ בג סיזעם זיי;ע װערק װעגן דע־ ־אםן־ם־אבךעם און ײדן־האס. אט ד״ *דאבלעישען זע־ :ען;עװ־דטעט פ•? װעדק און אדט־קלען אויה פאי׳־הדידעכע יבפ־אב;. :אך אין 1912 האט מ. ט־יזעכ אדויסגעדעבן אין פוי־ צ־"•; א ם*ך ״צו דער פראגע פוין ראכן־האמ״, װאײ האט אר״כ־;ע-פן א שטזד־קע פאלעטײז אין דער פו<״שער פדעטע. א. :א־ •ואײיצװטק• שע:תט אין דין בוך ״אנאכיבזע מאכט״ :אנעע ׳אכט זײטן דעט ב•־ און הופט אן ם. ס־זעם׳ ״דעד נדעסטער ײדישעד א־טפע-אל־סט א־< אײ.־אפע". א־ז 1919 איז דעדשינעז אין וױן א בוך פין מ. מיזעס ״צו דע־ ״דאסן־םדאנע״, װו די ײדן־פדאנע א.-ז;•׳:*ט כ>ג־*־ט. א*ן אט דעם װערק האט מ. ט־זעט $;;ע*דלו ר־ מ־נדעדווע־נדקײט פון דע־ אי:דא־אײדא =ע ••טע־ ראפע, א־ן דע־וױזן, אז אומעטום א״ א״־אפע, װו עם א־ז אריפכעקיטכז א :רויםעי קואטור־צעכטער — א*ז די אורשפדיננאעכע באםעאקע־ונג א•; *:הייב נישט;עװען קײן ארישע. די פארשוננ האט אדויסנע״ .-פז;דו־ם א־נטינ־עם. אין 1922 האט דער חשובער נעאערטעי־ פארעפכטאעכט א כר״ײס װע־ק (612 זײטן) אין דער דייטשע־ שפ־אך ״װענן א ־שפר־ננ ם־ן ײדן־האם״. דאס ב\ך אייז פאר־ ׳.־פ־״ט נעיװא־ן אין 3000 עסל,. דעד ײדן־האס איז אינם בוך אויסנעפארשט נעװארן פונם קואטה—נעשיבטאעבן עטנאנגהאביש;, •־אסן־טעא־עט־שן און ׳,־עאיניעדנעש־׳בטאעבן •טטאנדפונקט. או־םעד אס די אאע פארשײדענע װעדק האט מ. פיזעם א־ן 1923 ארויסנענעבן אן אאנעבדין־פ־אאזאפ־ש א״ין פם־כאאאנ-.׳ בוך א. ד. ״פט-באאאנישע רודינד׳מטן״, אין װעאכן עס ןװערט באקעטפט ד• פהײד-אנישע פם־באאכאא־זע אין ם׳װערט אויפנע־ שטעאט א נײע טעא־־ע. עש א*ו ברא■ דא אדך צו דערמאנען ד* בראשי■־ א־ן פוי־ ל־שן ״היעאע־זם א־ן ׳ודא־זם״, ודא׳ם ט. ט־זעס האט אדו־סנ׳ע־ געכן אאס עכטסע־ קזעכן דעם ןװערק ס*ן בא׳-סטן פ״״א־שן נעאעדם; פ־אפ. טאהעא׳ש זשעי־־נם׳ק• א׳ונטער דעם זעאבן כאכיען. ד• תש־בה פון ט. ט־דעס האס צעקאאפט פ־אפ. זשעא־נםק־ה מ*ש*נ־ נעז װענן ײורן און *ידישקייט. ם. טיזעס ארבעט־ט־ט בסדה א־ן פא־ש״דענע דיי׳טשע און ש־ואיכציחישע צײטשדיפטן. איצט װעדט אין פ־אכציה־שן נע־ ז קט זײנס אן אפהאכדא־נג ״ר• ײדן א־ן דאס פוכ״שע פקואק אין צפ״־אפריקע״ ם. מיזעס האט אעצטנם פארטיק נעכואכט צװײ נרו ־סע װערק: 1) די עלספאכס״ע פון ׳דעם ײדישן נײסט א־ן דער װעאט־נזנשיבטע א׳*ן 2) א :רוים היסטאריש־נעאגראפ־ש וױנרק — ״רי נעאכ־אפישינ טע־טינאאאגיע פון ײדן״. אט רי ביידע ב־םער ד׳מען טייאן םוי נאר א נרו-ם װעהק, אויױ װעאכן מ. כדזעס ארבעט *גײן א מעשה פון צעכדאיקער *א׳־ן איבער דער נעשיכטע פון רעאיניע, כײסט א״ קואטור ביי ײדן, װאם הארף האאטן א צענדאיק כעכדעד. אי' •ה אונזער פהאגע, ה6סא• ט. מיזעס שרייבט אעןצטכס אז״ וױינ־ק יידיש, האט דער חשובער :עאערטער נעעגטופעדט: אד־בא, איך ווועילוט ניערן נעשדיבן מײכע װעדק א*ן רעד ײד*,־ דג־ שפ־א־ פאי װעאבער א־ך האב א*ן מײן אעבן אזוי ם־א נעקעטםט און װערכע א־ך האכ אזוי פ*א :עפארשט. עס םעאט ט־ר ה• טענאעבקײט דערצו, װי אזיך פא־ב-נרינגען, באצײננענ ט*ט דעד ײדישער װעאט. אט פא>־ איך איננ־בן קײן װיא;ע, איד יוױא ט*ך נעגטער פארב־נדן כדט דעט ײדישן װימשאסטרעכז א־נסטיט־ט, װאס .זײן איויפק״־ם א\ן אנטװ־קאוונג א״ז פא׳־ סי־ א באוױיז, אז די ײדישע וױעשאפט רארף און קאן וװוקסן או; אנטוױסאען זיך. אין װאדש־ג נעפ־נט ז*ך א-צט צואיב שט־ד־ע־צװעקן רע׳י באװ־םטע־ ײד־שע־ געאעהנטע•־ אין פ־אאאאג טתתיהו טיזעס. דער חשיי•*־ אױ־ה א-ז א-ן װא־שע או-פנעט־אסן!א־.ן איטגראטן־ פא.—;, אין ״בני-בר-ת״ ט־ט וױובנשאסטא־נביע ,־עבעראטן, ע־ אר־ בעט א•; ד• ה־נע ביבא״אמעקן און א־ב־װן װו ער זאטאט םא־ טע-אא בא־ זײנע וױיטינוההיקע וױםנשאמױהנבע װערק. טתתיהו ט־זעס א״ז אײנער פון ד־ כאדײמד־קםמע פא׳־יםער :♦••ך ה• נעכ־טן סון פ־ראאאוני׳ע, פה־כאת*:־ע און דאםךפראכאע־ ט־ג;. ז*;ט •או־ן שט־יט ע־ א-ן קאטה פא־ דע־ עמאנצ־פאצ־ע ׳־ע־ ײד־טער םפ־א־. נאך א-ן 1905 האם ע־ באהינפנט־עכט א*ן העם העב־עישן װא-בלאט ״המצפה״ (סראקע) א סעד-ע אדט־א־ יען ״תח-ת העם היהודי״, א־ן װעצבע ע־ האט דעדוױזן, אז - או-בלעב;; ב־ן העם *ידישן באלק א*ז עננ בא־בונדן ט*ט רי;ה א״בלע—:כ פ■; דע•־ ײהישע־ ש־פ־אך. א״;ע פײ ׳־י װ־בט־־בײע באד*;:*;דגן פ־ן ז־ג־ או־פדנב־;; ב־ן דער ײד־שן פאלד, — א*ז ד־ עמא;צ*פאצ־ע פ*ן ײו״ש. ע־ האט;עפ־וװט דאן באוױיז;, אז ד■;שטה פ*ן דען־ *יר־שיג־ טאסע א*ז או״סנעפירעמט א*ן ד■ א־יננט־טדגכסײטן פון דע־ ״—שיג־ שפ־אך. שפיגטעה, א*ן 1907, ורגן א׳-ן קועלן האט אננעהװבן צו ז״גדש-ינעז א. ד. ר. פ־ן כחים םאקאראװ דע־ ״העורם״, האט טידגם דא־ט אפדגד־וקט א6ס ל—ם־א־ט־קל אין הטשביט אן או־בעט ״בזבות הששה היה־הית״, װאס האט אודײטדגדופן אז ןענטפע־ פון נת־ם םאקאלאװ און א ׳צזריק־תשובה פוןי ט. טיזעס. באזתו״גרם באוױםט אױ דעז־ .־עפע־ ־אט פ־ן ט. ט״זעס א״ה ױעד טשיג־;אזױצע־ האנ&ע־ע;•! א־ז ״אר 1908. דער •רעפע־אט א•;, וױ באהא:ס אבנע־ר־קט א־ן ױעם ביך פ־ן ז־גי־ טשע־נאזױצע־ ש&־אוםן־סא-־פע-׳דדז, װאס א־וז ארויס ־ורך ײװא טיט 2 יא־ ציר״ק. א־ן ד• וױיטע־רײדג עטײגסע •אן־ האט ט. ט-זעם בא־נעזעצט צו ש-יבן א־ט־קלען פא־ דע־ ײד־ש־ פײל־שע־ און ײד־ש־ד״טשע־ פ־דםע װענן דע־ וױכט־גזע־ דא*ע פ־ן ־יה־ש. נ־ו״ם א״פזען האל .״-■היבט ןמ מ־זעםעם נרושיג א־בעם א־ן דע־ ײדישער שפ־אך ״װענן' דע־ אנטשטײוננ פון דער ײדי־ שע־ שפ־אך״ (1915). פ-ל בא״־ױםטע דײטשיג ופא׳־שיגר הא־ן מ־ט א־נטע־יגם א״פדגנומען דאס װע־ק, און עס זענוען ונועד־וקט געװען פ־ל אפהאנהלוננען אין ד• ד־יטשוע ס־לאאאגישע זשורנאלן. א*ן 1924 א־ז ארױפ מ. ט־ז׳ג׳םעם ״ה־םטאר־שע;־אטאט־ק״ (322 זײטן). רא א־ז באהא׳נדלט דגװא־ן דאס נאכצע פאנעטישיג דאםע-אל :־אטאט־שש־ שטאך ה,', ײד־שער װא־ט־שאץ. דער הש־בע־ פאי״םע־ ודע־קלויבמ ז־ך צו די ערטוגר, װו ייד־ש א־ז א—שפ-ננלעך נעפי־עמם נעװא״־ן, עם ורג־ם ו״גי־װיזן הי אפשםא־ מ*;נ פ־ן ד־ מז־ח־ײדן. םיזיעס פ־ענט דא אפ ד• ה־סטא—שע הי־ פאטעזען פין;־עץ, הובכאװ, א. א. װעי.ן הע־ אפשטאמיננ פון ד• מז־ח־ײדן. יג־ דע־וריזט, אז ר• יזהן האבן אייכדגװאכדעי־ט פין א-טאי-ען א־בע־ די א^פך^ענדע־ היין פ״לן און דײטשלאנד. י־ ײדן, װאם האבן אמאל געוװינט =ײס ׳רהײן, בײ דער :■יענעץ פון פ־אנק־ײך, וע:ע• דגװאי־ן אױםדג־אט; דורך רי הריײדצונן. דאם ״־אמאדשע מאטע־יאל א־ן ״ז״ש־ז שטאמט פ׳־ן א־טאל״מ־שן, און דאם אים־ם־אוױשיג קזמט ׳;•שט פון ס״ל־שין און תיס־שן, נאר םון טלאװעכ־שן, װאס איז :ערעדט דגװארן דורך רי סלאיװן אין ד■ אלפן־לעגדע־. דע־ תו-סט״גדגנדגנט בין;עדמאנישן א־ן דער ײד־שע־ ש־פדא־ •םטאטט פ•; ־עב בא״װא—שן ריאלעקמ, װאס װע־מ;ע־עדט א־ז - אלפן״ליג־-דעי. א נדו״כ װע־ק תאט ט. ט־זעם אר״סדגנעבן (בײ 600 זײטן) ד־-־ך דעם װ״ניג־ א״נ־ורגדם-סעם־פא־לענע־ אי־ן ־א־ 1919 א•־ בע־ ״ — נרענעצן ב־ן דעד ש-פם-דגש״בטע״. א־נם װע־ה יײג־ט כאהאנד״ם די ־אײע פון א׳^פאכעם א•; ז־גר דגשיבטע אין אין לעבן פון ד• פעלקער. עס װערט אונטערזובט בײ ױעלכע פאה־ היג־־םע;••:; א פאלק פאי־בײט זײן שר־פט, און צ• א־י פא־לאזן א ש־פ־א־ נלײבבארײם;ד צור .*א־לאזן א שריפט. עס װע׳־ט א״טב־־״ג־ א״סנעפצנ״םם דער ה־םטארישער פאקט, פאי־װאם ײז־ן האכןא״ טשךפון ז־יער דגש־כנדג עטולעםעמאל דגב־טן זײער