Literarishe bleter · 1932-12-23 · 52 (23.12.1932) · p. Seite 826

ליװנראויפזנו בלזװזר וו\ז. 52 ןו?4) זײט 826 ז>, ג י ס * / צ ו ד ע ד ז א ד פ א ד פ ײ א ו ז נ עעפעדיש, צו שםידז א גײ אעבן. אוז דאס איז אזױ נריננ געווע;! א :עץ םון גדעסערע מןודערנע •צאנוױרטשאפטלעכע סאלעהמיװז אדום די שטעט אוז שטעטלעך, א-ינטענםױוע א־נדוססריאלױירטע פילזיי־ ט־קע װידטשאםטז, אויםנערעבנמ אויף בר״טע װעמז־סערק, — און אונזעד ױגנט װאלט דאך היינט אנדערש או־םגעזעז! ה״ז גאלד װאלפ ז־ך :יעט נעעאמ;, אבעד ארבעט װאלט נעװעז, און לעבן װאלט נעװעז, און א ייד־עע אדבעט־םביבה װאלט געװען — א באזים םאר א יידיעז לעבן. די אלטע פא־ע־מלטע יק-א האט צעשאסן איבעד דעד װייטער װעלט נרויםע געלט־ און ערד־אוצרות, אבער א הללה לינט אויף דעם ארץ, װייל עם ל־גט א־ז פאסקודנע בױדאקדאטיעע הענט. :״ז! םיר װעלז לוייז קױם :יעט האבן אן אט דער װענדוננ צו דעד ערד! :־עט ק״ז פויערים־לעבן ײערט דא געטיינט — די פאדם איז אפנעלעבט און פאדםעפט פונקט װי די אלטע אונזערע פרנפות. עם װעדט דא געם־ינט דװקא ד• דאציאנאליזירטע און אינדוסטריעל־ קאםבינידטע ערד־אױסנוצוננ. עם איז :אך :יעס עפעט, טען קען :אך דעריאנז דאס פאר־ לוידענע. פען מוז ז־ך אבער עלערגיע :עםען צו ארבעט. זייער פיל עײעדיקייט; עטײען אויף דעם װענ. די גרעםטע עװעריקייט — דאם א־ז די אינערץ. י און װעד װעט ז־ך נעמען צו דעם? קיינע נעזעלעאפטן, קיינע פארט״עז ■װעלן םסתטא זיך נ עמ נעםען דעדצו. די איניציאטױו װאלט נעדאדפט נעמען די ױננט אלייז. פיאנערן, װאם זאלן עאפן פאקטן, עטעלן די ערשסע טריט, עפעטער װעלן עוין קוםען די פירער, די ראט־נעבעד און אויך די דעה־זאגער און צום לעצטן — די נעלט־נעבער. עם איז א װענ ניעט קיין קורצער, אבער א ריכטיקער. װעט א נאױוער לייענער צוםאל פרענן — וזאם פאד א עייכות האט דאם אלץ צו קולטור, צו נייםטיקע ענינים, אז בםך־הכל, רעדט ז־ך רא װעגן א פעוטער זאך? יא, ליבער לייענער! עם האט א נרויםע עייבות און דװקא א ד־דעקטע — אם אין קמח — אין תורה, אבער או־ך פאדקערט: אם איז תורה — איז קםח. אן א תורה, אז א נדויסז קולטור־אידעאל װעט זיך בעום־אוםן אזא אונטערנעםונג ניעט א״ננעבן. און װעט פארװעלקט װע־ן, איידער עם ײעט נאך אױםבליען. אבער װענן דעם — א צוױיטן מאל• צד ארכזעדע לײעכעד! זזיר \זאר\ אי\ פארגאמטנטגז יאר טפלטכע זואל אפמלירפ צו אייר או\ גטרופ\ אװו גזיגזהטלפ\ אר\יםצ\גטב\ װייגזטר די ״ליגו. גלטגזטר״. ייטגט גטעוטגז אויף דמר טזװמרטר לאגט, האר\ גזיר רי ״ליגז בלטגזטר״ ראר ויגמגז אויפגטגמגדר איצגז וזרטגז\ װיר אריי\ אי\ דטגז צפוגז\ יארגאוג. גזיר װטל\?אוט\ רי ״ליגז. בלטגזטריי ווייגזטר רטגולפר, ווי בױ איצנז, ארויגזגטב\, אויב איר ווטגז אװז ביױזילפיע זײ\• גזיר בארלאוגט\ פו\ אײר•• םאסס נײע אבאנענסן סאר ךי .ליס. בלעקעי• יעדער נ״ער אנא:?נס *יז א שסיצע סאר א>נ< , אק 1933 געבן םיר װ־־םעד די ביכערפרעםיעס םיר װארםן אױף אייער םיסהילף ו £ .װען מען לייענס די ײדיעע פרעםע םון פוילז און םען קוקם זיך צו צו די קולטודעלע אינטעדעםן םוז די פויליעע ײדז, דוכט זיך. אז םעז זיצט א־ז א עטוב פ.־ז א :וםם. םען האט םודא אנצורירז די אםתע-מעםע, װאם צוליב איר איז םעז,נעקוםען, םען רעדט םון אלץ איז דע־ װעלט און םען װייס, אז דאם אלץ זע;ען זאכן זייט־קע, אקעםען אין האדצן אבע־ עקבערט אן א:דעד ײאדעם, נריזעעט א; אנדע־ װיימיק, אבע־ םען רעדט, כדי זיך צו פארעלאנן די דעױנות, כד־ ניעט אנצורירן דאכ, װאס עם טוט װײ די פדעםע איז םול פיט יר־עות און ארסיקקען פון נאד דעד װעלם, םיט פענסאציעם איון דאפאנען. קיין לימעראסוד ל״ענט םען :ישמ — ניעט דער קאפ, .;־עט דאס הארץ אין;יעט ד־ קעעענע איז דעדבײ אבעד ליטע־ ראד־עע;ייעם, אנעקדאטן און צאנקערייען — דאם א־ז דער עטאף צום געב־ו־ך. אנעטאט מעאטעד — ק־נא און אפעדעטע, כדי זיך צו פא־טופלען, פאדעיכורן און ניעט עפירן קיין װײטיק. נארקאט־עע ם־טלען זענען דאם, ײאם דאדפן נריגנער טאבן די ל״דן. און דער נוםם — דעד ײד־עער ק־בוץ אין פוילן — נוםםט. די נעזעלעאפט־ לעבע אדבעמ — א לאטע אויף א לאטע לייגן, פאדעטאפן די לעכעד םיט עםאטעם, פארעטעקן, פאדקלעפן — אויף דערװײלע אלץ. און דעד גופם — דאם ײדיעע לעבן — אין פוילן נוסםט װײטעד, עטארקעד. פען קרעבצט, טען זיםצט, םען דעדפאנט זיך א צװיי־;ילדנדיקע הלװאהלע דעם קרעםעד, אפעדײבן די בעבעכעס פון פעק־ װעסטדאטאד, װאם העלפן פ־ט אן עצה דעם באלםעלאכע און אן .אוטזיםטן פ־טאנ דעם אדבעטםלאזן אדבעטער. א נדבהלע, א םתן בםתד, א נםילות חםדל. און דעד גוםם — דאם ײדיעע לעבן אין פוילן — :וםסט װײטער, עטאדקעד. םען קדעכצט, פען זיפצט צופאל, םען דעדםאנט זיך די בעםערע צײטן און כען — בענקט. פען רעדט אבער ניעט. עװעד צו רעדן, אז עם איז אפנענופען די צוננ און דאם האדץ איז פאד־ גליײערט און דעד םוח — פאדטעטפט. און די נעזעלעאםטלעכע קרײזן, די פאדטײען... נו, זײ װאלט םען א״ננטלעך;עקענט איננאנצן לאזן אן א זײט. זײ קעםפן פאר דער העפעה, א םין פאדעדנע גבאות־קאטף. אלע װארטן זײ אויף א פעיחן. װער עם װאדט אויף דעם אלטן ם־ט זײן אײזעלע איון .װעד — אויף דעם נײעם, ײאס פירמ פיט פעדט־פ־קאטן און עקס־ קורסיעם. ײעד עם זוכט זיך צו באהעפטן צום ר״טװאגן פון דעם דו־טן טע־ח, און װער ער בענקט;אך דעם דאזלעכן. — אלע װארטן או־ף אן אױםלײזעד, װאם װעט עו־ן פערצעעעם מחיה־םתים זײן. און דעד;וסם דעדװײל :וםסט וױיטער. א םאלק נ־יט או־ם אין צדות און פײ;, דער נוף פארדארט און ד• נעמה לעעט ױך אוים,; א ױגנט עםאכט אין לײדיקנ״ערײ און װעלקט אן אויםזיכט, אן א האפענונג און םען קארםעט זי םיט לעקציעם װענן ליסעדאריעע עטרעםוננען אויפן םארם, ם־ט אדטיקלען װעגן טעכניק א־ן דײטעלאנד און נליקן אויף יענעד זײט פון פאפעקאט־פעטל, און ד• ל״דיקנײערײ עםט זיך אדײן א־ן ד• בײנער, פארםמט דעם םוט און ױננמ־םדײד, םארפלעפט די ענעדנ־ע און פא־װאנדלט םענטען אין פא־בענקטע עאטנם. די ײיםנעאפט האט זיך דעדט־ונקען אין פאדנאננענהײט, און די דענקער — אין זכרונות. און װו א־ז דעד א־יגעכער םאדנן? ם־ט װאם און זז• אזוי װעט פען באנענענען ד־ םאדגנד־קע זון? — אויף דעם איז נ־עטא קײן ענמפעד, װענן דעם טדאכט םען בעםער ניעט — בעםעד ז־ך פאר־ :עםן װענן דער לאנע. ־אדן;אך ־א־ן האט אםעד־קע נעעאסן נעלטער אין פוילישז ־ידנטום ארײן, — האס מ־ען דאם נעםאכט אדײנדיגען אין אומ־ פדאדוקט־װע זאכן, אונטעדנעהאלטן די אלטע פדנםות, ײאם זענען םײ־ווי פאדפעפט אויף אונטערנאיננ, אן א פלאן און אן א םיםמעם פון אפתן או־פבױ. באאפטע און גבא־ם האבן דעם הילף־עסראם םארעלעפט א־ן די אלמע אויפנעטריקנטע גריבער אדײן. האט די באפת;רויסע הילף בלויז די גם־סה אונטערנעהאלטן, אבער נישט געהאלםן ארויםעלעפן די ײדיעע ױננט אויף נײע עקאנאטיעע װעגן, •4־עמ נעהאלםן פראדוקםױויזירן זי, פאכן זי זעלבםטעטענדיק און 48234848532323234853534823484848482353235348235353