Literarishe bleter · 1932-09-23 · 39 (23.9.1932) · p. Seite 622

ריסײזחזרישע ברעװער װװ. 39 ו38*) זײן שװש־ן װאנדער־זוע;, איז דער םולער םעאמער, אכער דער שרעיזאעכער סריזיס, זואס הערשט איצט אין בעסאראביע, חאט די פרעמװענץ אין טעאטער שטאריז פארקרענערט. די םארשנהלונ־;ען יװערן װאס־אסאר שװאבער באווכט, און א ׳נרעסערע טרופע האט רנמר־ קײן שום כיענלעבין־יטן נישט צו עיזזיסטירן. יעדע נרע־ םערע װדישע טעאטעד־ אוונטערנעכזוננ מוז פצאצן. יעדע טרופע, װאם איז;עפארן יזײן רומעניען, האט זיך באזירט אנױז דער בע־ םאראביע, איצט אבער, צוציב דעם יזריזיס, איז דארט אוסםעגצעך ציו עיזזיסטירן. דעריבער םארן איצט אין בעסאראביע יזצײנע שוגד־טרופע־ רעך, װערכע סאכן א הל םרנם געשמאיז פון פובציקום, און פאר־ יאנן זײ איננאגצן סון טעאטעד. צואיב ד• ,־׳דיפות םון רער טאכט, אױ דאם קורטורעאע אעבן יעצ־טנם אפגע׳טװאכט. אין א סך שטעט־ רעך זענען די ביבציאטעקן פאדמאכט. ד• *וגנס נײט ארום פוסט און פאס. עס פעצן אוים אינמערעקטיערע כוח״ית, װעצכע זאלן װעקן ד• ױננט צו פדאדײזטיװע קוצטור־ארבעט. ד■ ״ציטערארישע ברעטער״ האבן אין בעטאודאביע א כ־ויסע װיריזוגג. װען איך בין;עקומען אין שטעטר, וװ די בייבריאטעק איז נעװען פאחםאכט, א״י!;עפרענט ד• ױננט װאם םען ר״ענט, האט מען םיר נעענטבנ־ט: ם־ר ־אבן די ״רימעדארישע בלעטער״. אין דעם זאנן האב איך רעחפירט א נעװיםן יכטאיץ, װאס בײ זײ אין שטעטל קימען אן די ״ריטעדארישע ברעטער״. אין א יזרײן שטעטעצע ציאדער־ר־נגא, װו עס געפינען זיך 90 ײדישע פאמיריעם, האב איך ׳געםינען ד• ״ריטע־ארי׳כיע ביעמער״, פון עדיטטן טאג פון זײער עקזיסטענץ, זאדנפערסיק אײגנעבונדן. זײ װאי־טן מ־ט אומנעדורד פון אײן װאך אויױ דער צװײטער, אויפן אנקומען פון זײ ״ריטעדאדישע ברעטעד״. זײערע ידיעות װענן טעאטעד, פון װאם איך בין נעװאדן אזוי איבעדדאיטט, וױיסן זײ אויך אדאנק ד• ״ריט. ברעטעד״. אט אנו• זעמ אױם בײם הײנטיקן טאנ ר• ײדישע בעםאראביע, און אין א׳זעיכע באדינגונגען קומט אוים דעם ײדישן זוקטיאר צו עקזיםמירן. ודעגז נײע פיכעד;עשיבטע פאדשטענדרעבעד און האדםאנירן םיסן נאגג און די פא־ דערויננען פון דער װיםנשאפטרעך־קריטישעו• געשיכטע־פאדשונג. און דעדבײ איז נישטא ק״ן נעקינצרמע ,־אצ־אנאיציסטישע בװנ־ת, װאס שטויסן אפ א תםיםותדיקע קינדעד־נשמה: תמיד אי־ בערנעראזט עפעם פא־ דער ױנגט־סאנטאזיע איון אין דער אײגענער צײט נישט דעהװײמערט דעם סיפור־המעשה סונם שכר־הישר. — פאלקסמימרעכקײט אינאײנעם מיט .װיסנשאפטרעכקײט — אט דאס איז;עװען דאם;עבאט, װאס רובנאװ תאט דיך א4ײן נע־ נעבן, שדײבכדיק ײדישע נעשיכטע פאד קינדער. אגן מיד האבן באקומען א בוך, װאם אלע סדיינט פון יי׳דיש דאד׳פן זיך מיט איר פרײען. זעצטן װען באגרײזט זיך א װיסנשאפט־ רעך װערק אין ײדישן אדינינאר. זעצטן בכר׳צ און בסרט אין ײו— יג־עד;עשיכטע. און םפעציער איז אדעם א,ינזער ױננט־ריטעראסוד. אט האט אונז שמעיון דובבאװ באשעדט א שײנע סתנה, נעשריבן א בוך פאד אונזער שור און תײם — א בוך — פוגקט אזוי נויטיק פאר דער נשמה פון ײדישן קינד, װי בריוימ און מירך םאד זײן נוף. און נאך א מעצה פארן ײדיש־רײענעד: ,־,ובגאװ םאדנעסט נישט בקיצוד צו דעדמאנען די היסטאדישע פאקטן אינם אי־סקים פון דעד ײד־שעד שפ־אך און די תיםטא׳־ישע דאקומענטן א־ן ײד־ש, װאם האבן נעשפירט א דאלע אין דעד ײד־שעד קורטור־נעשיכטע. איצטעד האט דובנאװ, נישט מאכנדיק קײן הססקה (אקאדשט פא־ענדיקט די;עשיכטע סון חסיד־ת), תיכף אנגעתו־בן סון בידאשית ברא און אצײן אגנעשדיכן אין ײדיש אן א־ינינאר־װיסנ־ שאסטרעך װע,־ק — ר■ ײדישע װערט־נעשיכטע פאד ײדישע קינ־ דער. ארויסנעגעבן אױ דאט בוך שײן, טיט אירוססרמציעס, קאר־ טעס: דאדפן מיר מאבן שהחײנו און װינטשעװען, אז א-ן קײן ײעיי־ שער שטרב זאר דרבנאוחפ בוך נישמ א<ו־ספערן אין ז*ם זיך נישט איבעדרײםן אין דעד ײדישער הײם דעד פאדעם סון א״ינזער חיסטאדישן זעקבסטבאמוסטזײן״. ז״ס 622 אבער דא א סך שאטנם. ידעד װענ צו דעם ענסוז־אסמישן עורם אױ דײער שװערער. דעד שוישפירעד דיזיקיחט אפטמאר טיטן רעבן, סא.־נחיק איב׳נ־ ד• בעםאױאבעד װענן. קײן •נזאסײען זענען גישטא. פאדט םען איבעד א׳ז—נע־יפע שריאכ;. איבעד םערדע־ און װער־ דעד, טארן א־ן נריכעד. ק״ן אײונבאנען זענען אײך במעט נישטא. אפטמאר קימט אויט צו פא־ן 40—50 קילאומעמעד מיט פוי־ עדישע פוררעך, װערכע טרײסרען אז־וים ד• נשסה. עמ טרעפט אויך, אז דאם סידר קעדמ זיך איכעד א־ן שיט אדויס ד• פאסאזשירן. ד• שטענװעך זענען נ־שט ברוק־דט, פאדװאירראזט, שמוציק. נאך א ־ענן איז איממענלעך ארו־כצוגײן אין;אס. ד• בראטע דערנרײכט ביז א־בעד ׳ד• סני. ד• עחד איז זײעד פעט, און נאך א חענן איז אװ• נריטש־ק, איז עם אױ נישט ביענרעך א טראט צו שטערן. דע־ יװאט קומט דאם עדשטע מאר קײן בעםאדאביע, האט דעם א״נד־-ק, אז ע־ איז א־״ננעפאין ק״ן אזיען. נא־ א ־ענן קומט א״ם אפטמאל צו בלײכן אין שטעטר א 8 טענ. מען קאן נישט אדויטפאד;, ד■ עדד אױ שטא־ק ־צעװײקט, און קײן פוד װיר נישט סא־;. פםה־צײט, װען עס צענײען ד■ שנײען, אױ אין בעםאראביע;א־ א ק־י״םע־ חירבן. װאםן ראננ קאן מ־ען נישט אדויספאדן ס־ן איין שטעט־ א־ז צװײשן. עם שט״ט פא־ א סנינה דערטרונקען צו װעין, ארן טאקע דאס יא<־ זענען אין דעי בעםאיראיביע געװען נרוי־ סע אימנייקן, ד• װאםע־ן פין דניעסטע־, און פריט האבן זיך צע־;אםן און פא־פ־ײצמ במעט ד•;אנצע בעםאדאביע. הונדערטער הײזע־ זענען :עשטאנען אונטע־ן װאטעד. עם זענען נעװען פארי, אז דאס װאםע־ האט זיך פיוציפ צענאםן איבעיד ד■ װענן, און א ס־ םענטישן זענען דעדטר־נקען געװארן. עם א־ז מיד שװער צו פאדנעםן ד■ ש־עלרעכע חודםה, װאם עם איז נעװאדן פין דער קרייוז־ שטאט סאדאקי. כמעט א הא־כ שטעטי־, אױ אפנעװאשן נעװאדן דו־בן װאכעד, אין הוסדע־טע־ ״דן זענען;עכריכן אן א דאיך איפע־ן קאפ. מיס*דיקע ארעמקײט א״ון עצנד הערשמ דארט פױן הײנטיקן טא;. אין ש־עקיעכע ־אדיגנוננען קומט אויס דעם יידישן ארטיםט צו שפירן אין דעד פעםאדאיכיע. ד• אײנצ־קע קאמפיענסאציע אין װאםמעז שדײפם װ לאצסי־בערםיאלדי װ<וג\ לט. רורבנאומז ״ײדישע געעייבסונו, דפרצײלם פאר לױרװר״. ״איבעדנערײענט ״אין אײן אטעם״, טאקע בנשיםה אחת.;עװארט זיך פאדנינען דעם נחת־דוח צו מאבן א;יבן א״ין גרינגן שפאציר איכע־ — פיד טויזנט יאד ײרישע נעש־כטע. צד װאם א־ז דאם נעגריכן? צו עמעצן, װאם האט זיך אװעקגעשטערט אויף א הויבן באד: און כאפט פ־ן דארטן א קוק אויף נאר א ברײטן הא־ ־יזאנט מיט בערנ אזן טארן, פעלדעד און װעלז־ער, יעזעדעפ און טײבן, שטעט אין דעדפעד, װאס אױיככײן און דערזען זײ סון ני־ דעיריקן עדד־פראך פאדא׳־ף מען פאדנעמען אן א שיעוד טעכ און נעכ<ט.. :אד אויך פונם קוק אראפ פונם הויכסונקט מיט דובנאװס קםיצת תדרך קאן מען אומא' ם־ד װעדן: פאדט א שטח סון סײזנ־ טעד יארן. מאכט דעד מהבר סין צײט צו צײט אין הפסקה, רײסט איבער דעם פאדעם פין די געשעענישן און ניט ארנז א בירד סון דער תקיםה אין ארנעמײן, א באשדײבוננ פון א־דע בולטע כאראק־ טעד־יניטריכן. אפנעדיט א״־ן װײטעד;ענאנגען. און אט אזוי, אנ־ תויינדיק סון אט־הם אבינו דע־פידט ייז תעדצר און זײנע ױר־ שים, פין ד• נכיאים אננעשפאידט יױ קאדר מאדקם און יאסאג, פון ד• המנם און צים־סרענער אין מיטראדטעד בױ די ״האקנקרײצרעד״ אין איצטיקן דײטשראנד. און איר פירט װי די אײנציקע ח׳רקים אין ס־טים האין זיך באהעסט א״ין זענען;עװאדן רי נעשיבטע פון א סאלק, װי א :משל פאד יחזקארם טרוקענע מדיור־יײנעד, װאס האבן זיך באתעפט און זענען געװארן א רעבעדיקעד פאלקם־נוף. ־ײנס די פשטי־. איזוי םארקסטיטרעך־צוסדיטרעך דעדצ״רט דוינאװ פאד קינדעד די ״דישע נעשיבסע, אז אלצדיננ ציט זיך װ• א;רײך שנ־דערע און רײנט זיך נריננ אויפן שכר. און פונ־ דעטטװענן קאנט איד א־ן ר־״גגען;עפינען אײדערע אנציוהערעגישן פון דער ארומ־קעד װערט, אױף דעז״ירטאטן פון דער;עשיבמס־ װיסנשאפט, װאם אין ז״ער שײן װעדן די פאקטן יפון דעד ײדישער