Literarishe bleter · 1932-09-16 · 38 (16.9.1932) · p. Seite 599

ןײם 599 מײבן, טונסט אזוי זױ זי ה#וט אין מיעך סון האנגע י$רן אזוי סרײ נעדינט די בלץרלײ סטאי־ז — און אזיב די א<טע זועאן דן*ם נישט װעצן טון, דאן וועט מען מוזן ןזנסוסען צו די ייננע. איך צײג םאר, אויף אט דער דאזיקער באזע צו עםענען א דיסקוסיע. איך װײס, א׳ז דאס זענ־ען נײע ותנן. און יעדעד :ײער װענ איז זײער שזוער, אבער דערםאר גיט עס דאם גל־ה סון בא־ נײק״מ און די קראםט צו װידקן, צו שאםן, צו לעבן א<ון זיך אוים־ צורעבן. און װער עס װיצ, דער קאן זיך װײטער אויף די סצזפעב ב-ינקט אזוי װ• אדאצ אדער בוקיראא מ־ט םעטע אותױת זיך צאיזן אליםהענגען אדן דא װעצן מ־ר ערשט קיענען זען, זרער עס האנדצט ט־ט קזנסט אזן זרער עס מײנט טאקיע ערנסט ר• קונסט. לױזעראריפזגו בלעסינור זזוז. 38 (דבו׳) װי װאצט מסװען, װען םען זאצ פרוװן אונסערזזכן דעס חזצה רי׳חנקט, באטז־אכטן זײן קערפער אזן ני׳עט םזן אזיסנוױיניק אים קו־ רירן, װי ותיצט, צטשצ, נעװען, װען יעדער א&געשצאגענער, אויסנע־ דראשעגער סטאר זאצ אויםהערן צו נעבן אויבערפצעכלעכע עצזת, :אר זיך פשומ אװעקשטעצן מון זײן עבודה אן שום רעקצאנוע־פזי־ קערײען פאר זיך פערזענצעך, אן ברוטא־פראצעסטער םאר אים פעדדעגצעך, אן םעטע אותױת פאר אים פערזענצעך,;אד גאנץ פשוט זיך שטעצן אין די רײען, אוטאײנננוציק, םון א גאנצער חברה און טון די קזנסט־־נבודה צ־עטד,, אזן דיגען דעד קונסט, אזן נ״צט די אײדעצעי האמע זאצ דאדפן זיױע שוך פוצן. עם מיזן זיך נעפינען איזיעצכע שריפטיטנדנצער, מאצע־, מוז־קער, ׳ס־־שפיצער, װעצבע זאצן װעצן דינען דעד דאכדע־קוגסט, איר טאפצט־טרײ ונגם־דאמאז צײסט;״בט פא־בײטן מיט אנדע־ע, איז א.ויף ״פא־פאסן־דאמא־ גען״ זענען אצע בדױת. א•; אײנ־קע צײטוננען ט־יצט מען זיך מ־ט דיעס דא&אנען־שרײבעד רױטן :זדצ, אדעד עיס נײט אזו• א-בער צױט דע־ ־ײ פון א־ינעב צום צװײטן. אםטמאצ הױבט אן דעב ראמאן אײנער, און א צװײטער פארענדיקט א־ם, און ם׳א־ז ק״ן ב״ז נ״עט. א דאמאן קאן צעצוינ; װעדן און קאן נעקידצט זרער;, עם װענרט זיך אםטמאצ;ייבט אן דעפ יטדײבעד, נאר עצ־פ־־רוב אן ז״ט־קע ם־בות, אפט צױט ד• יד-עות, װאם קוטען אן פון אנענטן: ״צ־ט״ דער דאמא;, דאן פאידצעננערט מען א־ם, בדאקט טען א-ן אים ארײן א פאר נייע א־נטרינעיס, און דעד ראמאן װיס־ט םארגע־ זיעצט. א רײ דאמאנען װערן איבעדנעטאבט פון אנדעױע יעפ־אכ;, און אפטמאר אױך פון אמאי־קע שפאנענדע ״דייעע דאמאנעין, וואם האבן זיך נעדדוקט א־ן דע*־ יעצבע■־ צײטו;;. עה זענען דא םאצן, ורגן א ראמא; װערט בפעצ־יעיר געשר־בן בא־ באו־שע, עס װעךן אנגענעבן װאריצעװער גאפן מיט װארשעזועד הינטער־עטעט, און אויב דער ראמאן װערט טגוסגצ אין אן אדער שטאט ארער צאנד, דאין מעקט מען צײבט אויט די ניגמ־נן פון די װא׳־׳עעװעד נאסן און מען יברײבט אזיף אנדעדע;עמען, ה;ם עפעים א באראקט־״־ פון דעד יעטאט װאר״זע האט דעד ראמאן דאך :עתאט. :אך עדגער איז, װען מיען ״א״דאפע־זירט״ א ײדייבן א-מיגריקאניג־ דאמאן. די נע־ מען, װעדן :עענדינרט, אבעױ די אזיםדרוקן, די םביבה, דנר ׳בטײנער־צעבן פארבצײבט פדינימד. פ-ר פון די ראמאנען װעדן גע־ ״ז׳־־בן ברינקצינבװײז, פארצ״נםזוײז פאר יעדן טאג. רער םארפאםער זוײסט הײנט :״בט װאס ינד װעט פארגן טון טיט די ־וינצדן. אפט־ מאצ א־ז די שפ.־אך אין אט די דןגמאגען א צינר״־נענדנ, א צע־ קאצ״נטשינטע, זױיצ אפט :עמ׳נן זיך פאד דער ראמאנען־מצאכה :״בט קײן בעלנטריםט;. אזוי א־ום איז א גדויסער טײצ םון די ,־אמאנעין :או־ק״בט נישט ווערט. שו;ד םון עױנכטן מין, פאר־ טאטי״ע א־בעט, רינטעקטױו־ראמאנע;. יגם זענען אױך דא אויםנאמען צװישן די צײטונגם־דאמאגען. א רײ באד״טגדיקסנדנ ײד־שינ ק־נסטר־נר םאױנם־-טצינפן ז״עו־נ װעדק א•; ד• צײטוגגען א־ן המיבכ־ם. ־ פ־גםקי, צ. קאיברין, שצום איב, י. אפאטאשו, ד. בערגעצסאן, ז. םענאיאװיט׳ע, ז. יע־אור, ־. י. זיננע־, איון;איך און;אך פארעםנטצעבן זײעדע בעסטע וױנךק א־ן צײטונגען אצם צײסונגם־ראנמנען. און פ־א װיכטיקע בינרע־ טדיסט־שע װערק ועגען :עיבריבן;ינזוארן צוציב רער צ״טונג און :אקומע; א גדויסע םארשרד״טוננ. א בוך װאצט קײגמאצ נישט דינרגאננען צו די צעדנד און אין אזא נרויםע־ צאצ, װי ינס דע— ני״ען די צײמזגגען מיט די ראמאנינן. נוטע שר־יבינר װעדן פאפו־ ציער צװישן דעם ברײטן צײענעך־עורם, און איפטמאצ קוטט דער צײענער םון צ״ט־נג צום בוך. ינס װערן אויך איבערגעזעצט םאר דער ײד״בע־ צ״טונג װע־ק ם,־ן אנחערע ״זפ־איכן און א נרויסער קרײז צעזער באקומט די מעג־ רעכקײט דורך דער צי״טונג זיך צו באקענען מיט די װיכטיקע באריטטי״עד פון דעד זועצס־ציטעראטו־. דערנאך זענען די זערבע אעבעדזעצוננען דערשינען אין בוך־פא״־טאגז. די ייר. איבערזעצוננ־ נ'ת ם ן ם יי ז ׳? / װ $ ר ע א ו נ ז ע ד צ ײ ט ־רײיאד א־ז :עװא■,־; ׳הוגדערט ־א־, ז־נט ם׳א־ז או־פנעקו־ מען דער ספעצ״נצעד ט־פ צײטוגב־־־אמא;. ־• ערשטע 'צו־־םםיעטינ־ צינר, זזאפ זיננען;עפארן אז־פן שיבר צו ׳טדײבן דאמאנען אין פאד־ זעצזננען, זענען :עװען די ס־אנצויז״עע ראמאנ־סט; אײזשיען סױ און ארעקסאנדע־ דױמא. אזוי ורנרט חס־צײצמ עריגעץ אין א צײטוגגס־סר^ניס. אין דײטשצאנד האט מ׳נן אײנג־נפ״־ט דעם צײ־ טונגם־דאםאן פיט 20 ־א־ שפעט־נ־, און דעד ע<־שטנ־ צײטוגנס־ ־אמאניסט איז געיװען ׳םפיצהאניען. אין אן אנדעד ארט (אין ״היינט) ־אב איך זיך אביםצ :ענויע־ אפגעשטערט אויף דעם ײדישן צײ־ טו״ם־׳ראסא;, זײן נע׳עיבטע און באראקט׳נר. אונזער צײטוננס־ .־אמאן אױ אצט 50 ־אד, אונזער ע־שטער צײטו״ם־ראומאניםט איז געוורנן מ־רבי ספעקטא״־, װעצכעןד האט אין צעדעירבוים ״אידישעכ םאצקס־בצאמ״ פארענגטצעכמ (אין יאר 1883) א דאםאן אין פאד־ ועצוננען א. כ, ״א ־אמאן אן א גאמען״. עם איז זײער א דאגקבארע טעופע — אנצושרײבן רי םוצע געיעיבטע פון דעם ײדישן צײסוגגםרראמאן, זײן בארג־ארויף און בארג־אראפ, זײן קאיראסאיקע ה״זפינה אויף דעם ײדישן צייענער, זיין ראצע צו פארשטארקן די ײדישע טאג־פדעסע און צזציען גײע רעזעד. װען עם האט זיך צעצװי״נט א,י ן צעיװאקסן די ײרי׳נדנ פדע־ םע, איז ׳די ערשטע זארג םזן דעם צ־״טונגם־ארזיסגעובער געזוען צו באװארענען זיך מ־ט א נזטן דאמאן םון שצום־עציכם, םפינק־ טאר. אין יענע ־ארן האט מען געצעגס איבט אויף דעם נאמען פוגם שרײבער, און מען האט זיך געצאזט שטאדק קאםטן. יעפעטער האם אגנעהױבן צו נעװערטיק; אין דעד ײדישעד פרינסע דער םענםא־ ציאנעצעד, שפאנענדער ראמאן, װעצכער האט ארויסגעשמױסן דעם אטתן י״וײשן שרײבער און די ציטעדארישע װעדק םון א קיג־ סםצעדישער בא׳דײטונג. איצט בע־קר תערשט אין דער ײדישינר £־עםע א ביציקער סארט ראמאנען, ׳װנ>ם װערן געשריבן ינישט רזרך קינססצער נאר דורך ראמאנען־מאכער. דער ײדישער צײטונגם־דאפאן פארנעומט אין דער ײרישעד פױנסע אזן אין דער פרעםע־איגד׳זסטריע א פיצ נרעםערן ארט, װי םען םיינט. עם װעט נעזוים זײן אן איבערהאשוננ, ותן מיר װעצן זאגן, אז אין משך םון אײן יאר יורנרן לעצטנם בײ אונז אין דע־ ײד־שער טאג־פדעםע (ריבטיקער — אין דער טא;־פרינםינ אויף ײדיש!) פאו־עגמטצעכט א 300 (דרײ הונדערט) צײטוננם־ראמאנען, װאום זזאצטן איבער 100 טויזנמ דרוק־ז״טן. יעם איז איזא נרזיםינ צאצ זי״טן, אז א״ן מעגטש, װען ער זאל צײענען כםדר און דורכ־ אוים די ראמאנען צו 8 שעה א טאג, װעט ער נישט באוױיזן ז״ אין צזיף פונם יאר איבערצולײענען. דער ײדישעך צײטונגס־דאמאן איז נישמ אייגהײטצעך. טער פזן אצץ װעױט די ס־עםע סארסצײצוט םון פאבריצ־רטע, צוגויסנע־ שטיקעװעטע ״דאמאנען״, װאם זוערן ינעמאכט צויט א באשטיטטן ״רעצעפט״ דורך אנאנימע ראמאגען־מאכער אדער דורך שרײבער, װאם שעטען זיך אגצוגעבן זײע־ אי״געגעם גאטען אט דער חשודי־ קער ערזאץ־סתורזז. אוייב אויף אנדערע נעבימן םזן זשורנאציס־ מיק זעגען רא ספעציאציסטן, םאכסע־״ער, װאס צאזן זיך אזוי