Literarishe bleter · 1932-09-09 · 37 (9.9.1932) · p. Seite 594

זײס 594 4 ליסועוזזריטט^ברטױטרו^^דנ (־436.) פ*ו װאר צ4 וואת טעאטער ארן קונםט ווװ װאם :עממ פאר די פאידוסלמונג סונם ײדיען ארביספן־סעזאן׳ דואס דאיף זיך ״מדין די טעג אנהויבן? אלץ איז פאדהוילס אין סזדות״ אדעי סיװערט פאקע גאר־גארנייגפ געםון• די עםנטלעכקײפ דארף עם װיסן1 ןןןן די אמעריקאנער *ײמונגען זענען םול מיט א־־םיקלען׳ נאטיצן׳ באייכמן פון קאנםערענצן װעגן דעם :ײעפ טעאמער־םעזאן. ןןןן *לא לילית טרעמ איעפ אויף דער ענגלײדע־ גינע, װי זי זינגט אין פארידײדענע ׳טפי־אכן. צי אויך אין ײדיש׳■ ןןןן די סםע־יקמנעי■ ארמיסטן און דירעהםארן ־עקלאבזירן *לץ׳ אז ז״ ר׳א־ן געבימכמ נײע פיעסעס פון אײראפע׳ און מיר האלמן אלץ אין םעללדגרהן דאס אמעריקאנער ׳טפרזי. ןןןן אידא קאםינסקי פארפ ארויס אין א פורנע איבע• פוילן סים דער פיעםע ,׳מיר פרויען״• סיפא־ן מיפ איר רחל תאלצער און סערל אוריק• ןןןן די ״װילנער מרופע״ (אנפ• מ• םזאה) אײ לוןדזש םירם איצב אויף ײ•?אמסיעװס ״א מיל־ יו>ן זנרלת". ןןןן די בסוװסמע ארטיסםן אזרא און עלמית זענען געקוםען קײן װילנע׳ װו ס/װערם פוול ז״ געמאכמ ס פײערלעבער קבלת־פנים. ןןןן מנחם רובין ײעפ שפילן הײ־יאר אין פילאדעלפיע׳ אין אנשעל־שארע טעאמער• ןןןן דעי־ לאדזשעד ׳,סקאלא״־ימעאבוער׳ װו ס*האט געשפילט א ײדישע מרופע איז דערװײל פא־מאםמ. ןןןן אין װ#י*שעװער צענמראל־מעאמער םרעכ אויף םאני רובין אין ש• קוטנערס אויםירונג ״דער חזנס מאבמער״• ןןןן צילי אדלער, װעלכע איז שוין געזעסן אין שיף צו םארן קײן נױ־יארק׳ איז פון שיף איאפגענומען געװארן דורך די פירער םוגם םאװיליאז־םעאםעי אין לאנדאן׳ װו זי װעמ אנ־ הויבן דעם סעזאן גא־ בקרוב• ןןןן ם׳זענען צוריקגעקוםען פון בעסאיאביע די זוי־םישסטן א• דאסב און שאניע אלטבויס׳ װעלכע זענען בײ אונז גומ באקאנט פון זײער שפילן אין ״װיקט״• די בסקאנטע אי־םיסםן האב; אין משך פון 4 יאר באזוכמ * שמיק אײראפע און אומעטוס אויפגעמראמן אין בעסםן רעפעי־ טואר און םיטגעבראכמ גלענמדיקע ספיוסן. סיאיז א ױשי׳ עז זײ זזןלן אין פוילן״ ײו סיאיז מזא מאנגל אין גוםע *רםיסטישע קרעפמן, קריגן *ן פאםיקע אנײענדונג• ןןןן יאסעלע קאלאדני מרעכ איצמ אויף םיכ קןןנצעימן אין קןןװנע• סןו יעקב בןןטאשאנסקי הזןמ צוגעגרײמ 9 רע־ ײי־שפיל ״בוענוןס-אײרעם אויפן ציסבל״• וווו רודוןלף ז*סלפװסקי און שלסה נזןומןןװ גיבן געזעגגוגגס־פזןרשםעלונגען אין ליםע• רעדאקטאר כחמן פײזיל שער ביבליאמעה א• :• פין םאדעוש ק^רזאז׳-• ס׳איז איגמערעסאנט׳ אז אויף ארויסצוגעבן דאס װערק האט דער מחבר באקומען צושמײער פון װאי־שעװער מאגיסט־אם 1000 גילדן- סיאיז א ױשר׳ אז דאס בוך זאל דערשײגען אויך אין ײדיש• װאלמ אפש־ די װא־שעװער קהלה זיך איאפגענומען א מופר־השכל סדן מזןגיסמראמ?׳ ןןןן דאס בחורל׳ װאס תאמ א לענגערע צײמ ״געזעלבסמהעישעײעם״ אין דער ״ליםערארישער פריבונע״ אונמער יתרוס :עמען און זיך גע־ װא־פן אויף א העכסמ־הצופישן אופן מימ די נ־עםשע ײדישע ש־ײבעי און אינסמימוציעס ײי מימ באלעכדעך, איז באזײמיקמ געײארן פון דעם זשו־נאד• מען באשולדיקפ אים איצמ אין ״קלאסנפיעמדער׳ אי נטעל יגענטי שער גרינגשעצנ־ דיקע באצױנג צו די א־בעטער״ און ז״ן לעצ־ טעי א־טיקל דוערמ געשמעספלמ אלם ״דורכ־ אויפ־פאדשעי׳ שעדלעכער און אגטי־פראלעמא־ ־ישעי״ און ״אין די אינמעיעסן פון דער פרא־ לעטא־ישע־ יאװעגונג מוז ז״ן אפארםוגיזם בא־ קומען דעם העפטיקסמן װידערשמאנד״. און ווי דאס בתורל האמ פון זיך געבלאזן און זיך גע־ שניםן אויף א ״רבילע״. ןאן 25 יא־ ״דישע םרעסע אין לעמלאנד — אויף דער מעמע װעט האלמן דער באקאנמער ײדישע־ זשלרנאליסט אין ריגע מ• גערץ א רע־ ־עפאט. סיװעמ בעתן רעפעיאמ אויסגעשפעלט װע־ן די פיעסע־זאמלונג פון יעקב זשאגארסקי- ןןןן א :ײ בוך :אװעדן פון ש- בערלינסקי דעי־ שײנט אין װא־שעװעי פא־לאג ״מורעם״ א• נ• ״צו א נײע־ ײעלמ״. ווןן אין צוזאמעכהאננ מימן 40:־טן יא־צײמ פון באײמטן סקודפטא־ א• אנמאקאלסקי׳ איז אין דעי ײדישער פיעסע געדױקמ געװען א־- מיקלען׳ געװידסעמ דעס גרויסן קינסמלער• ןןןן סיקומט פזן כױ־יארק קײן פוילן דע־ בא־ קאנמעי ביבליאג־א״ יצחגן ריבקינד• ןןןן דע־ באװוסםער פאלקלאר־זאמלער ש• לעה־ מאן האט אדורכגעפירמ לויםן אויפםיאג פון דע־ ײד• דאנדקעגמשאפמ־געזעדשאסמ אין ײארשע אן עמנאג־אפישע אויפפא־שונג אין קוזמיר׳ װאס האע נעיראכמ װעיססולע רעזולמאמן. סזזע- נען אויך געמאכמ געװארן א רײ אויפנאמעס• ןןןן א• ליבוװאק, װעדכער געסינם זיך זינב עטדעכע יאר אין אמעריקע׳ איז קראגק געײארן אויף א תארץ־םעלער. ער האם געקראגן א שײע־ן אמאק• זײן דאגע איז ן*ן ערגסמע• ןןן די בלעגאס־־אײרעסער פרעסע שענקם אלמ פאר דער אקציע לםובת דעם ײדישן נוך׳ װאס עס האמ אנגעהויבן צו םירן דער שליח פון ״קולמ־ביד/ ״לים• בלעמער״ יעקב םײזיל. דער ליםעראמן־סא־ײן האם באשלאסן מיםצװוירקן דעם דערסאלג סון דער אקציע• ס׳איז געפלאנב אײנצוארדענען א ביכער־אויסשםעלונג• וש ס׳דערשײנם אין העברעישן פארלאג ״טקור״ (װארשע) דער צײ״מער םײל ״סעל גדות תײםילה״׳ — ארמיקלען װעגן דער פוילישער ליםערא&זור פון יהודה װארשאײיאק• ליטעדאטוד און קולטור ןןן אין נױ־יארק אונמער דער ,־עדאקציע פון ד״ר יעקב שאצקי ־ערשײנמ איגגיכן א זאמל־ *וך נ• ״שפיגאזא־בוך״ מיםן אנפײל סון ד״ר ח• זשימלאװםקי׳ ד״ר סוהל (לײפציק)׳ יותנן נזװערסקי׳ ײ♦ :אטאנסאן׳ ד״ר צבי רודי׳ ש• ױדקאװ, ש• װינער, ד״ר י• שאצקי׳ י• אנילא־ וויםש (ביבליאגראפיע פון שפינאזא־ליםעראמור אין ײדיש)׳ ד״ר א• א• ראבאק *4 א• דאס בוך װעים ארויה:עגעבן דורך דער ײדישע־ סעקציע פון דעם אמעייקאנער שפינאזא ־ אינסמיםומ• ס״זענען באצײטנס געזאםלמ געװארן א פא־ הונ־ דערמ אבאנענטן• דאס בוך דערשײנמ אין זערבן סא־מאט׳ ײי די אלע אויסגאבעס פון דער ״סא׳ ציעטאס שפינאזאנא,,׳ עס האלמ 320 זײמן• וןןן בעת דעי דעצטער פאדקפ־צײלוגג אין פיילן האבן 8 פראצ• פון דע־ נאפעלקע־זנג אנ־ געגעבן זײע־ מוטער־ידפראך ײדיש• און משע־ קאװע צו ײיסן׳ װאס באקומט אט די מײל בא־ פעלקערונג פא־ זײגע קולטור־הצמ־כותן אין ײדיש פון רער רעגירוננ און פון די זעלבסט־ פארײאלטונגען? ןןן אבדהס טײםלבויס׳ דער באזוזסבער ײדי־ שע־ א־טיסמ און שריפסשטעלע־ פון אמעריקע׳ האט פא־בראכט עטלעכע װאכן אין ארץ־ישראל• אין א יריװ צו אונז שרײבט ער צווישן אנ־ דעין: ״—מען יעדט רןן אזא זאפטיקן געשמאקן ײדיש׳ אז ס׳איז א מחיה צו הערן♦ מען לעבט זיך דא אויס אין ײדיש• כ׳האב אויף קײן פאד נישט אנגעב־אפן׳ אז למעצע־ זא־ מיר שמעין סײ אין גאס, סײ אין געשפ־עך םיב די פא־י שײדנא־טיקפטע פע־זענלעכקײמן צו .־עדן ײדיש- כ׳האב נעכמן אין ״אהל״ געתאכ א פא־ט־אג אין ײדיש• געװען א סך מענטשן, און מ׳האט םײן ײדיש אויפגענומען מיט א םך ײא־עמען אינטע־עס• אויך איבע־ די קאלאניעס פאי איך אױם און לײען לעקציעס איבעין ײדישן טע־ אמער אויף ײדיש• דאימ איז מען נאר ענםו־ זיאסטיש• פון קיין שמערונגען קאן קײן יײד אפילו נישט זײן״ מיכ אײן ײארט: אונזער פאי־שמעלונג אין הוץ־לאיץ׳ איז א גאנץ־פאר־ קריפלבע...״ ןןןן נישמ געקוקמ אויף דעם אננריף אין לעם־ יאנד קענן די ־עכמ פון ײדיש׳ איז דאך אננע־ נומען געײאין דער אבליגאםארישער כאראקמער פון ײדיש און פון העברעיש אין אלע ײדישע שולן• די ריגער ײדישע םרעסע װידמעמ ארמײד לען רעם נצתון. ןןןן עס דערשײנם איגגיכן אין דײםש א בוך באלאדן פון איציק מאנגער אין דער איבערזע צונג פון אלפרעד שפערבער• אײגיקע באלאדן װערן דערװײל פארעפגמלעכט אין א דײמשן זשורנאל ״קלינגזאר״. ןןןן ס׳איז אקישם דערשינען אין פויליש א בוך פון ד״ד ע• רינגעלבלום ״ײדן אין װאר־ שע״ — ערשפע־ באנד׳ פון די אמאליקע צ1ימן ביזן לעצמן גירוש אין יאר 1627. דאס בוך איז דעישינען אין באוײסמן פארלאס ײאם גים ארויס היסמארישע װערק אין דער ״חיםםארי־