Literarishe bleter · 1932-08-05 · 32 (5.8.1932) · p. [Seite]

6 אוימסט 1932 181תק־ז816 5 נר. 50 נ״־נםסר ■#רנ^ננ 13"( 32 דםהראריפוה ייץיריד א־י־וסבירירטנג װאכנעלדיפט פאר?חםעדאפװד טעאפןעדאוןקונספי פארכלאג ב.קקעעק־ן.וזארש^ נ ר ש 1 ן 5??דעדסאכעד/7?י?גע די םדאדזהםיװידונג פון אונזעד יוגנם <דער װילכער טעככיקרם - צד זײן סז-י^ריקן ירבילײ) ט־עט-הײגג אנב א־ז ״סתם־ביצדחנג״ בײ די יידי׳נזע באדינגונגען אויך גאדנ״שט אזא מאי״ניסײס, װאם טען גןאן דאם אװעסטאבן מיט דעד תאנט. די טענדעניי צו פדאדוםטיווידן האם יידיעזע לעבן דאט בײם •ויאגע־ םאמיטעט םון ״שם־צי ומובאה״;•עיבפילט א ר־עוצידיחנדילןע דאלע, בעת ער וזאט אין 1918 יאד זיך אפניע־ •טמערט או־סן טיפ םון א דעאל־ניטגאזיע, װעלכע .הײסט אםיציעא ״מאטעסאטיש־ינאטודוויסנלזאסטלעכע״, און וועלכע האט זיך צו־ נלײוך טיטן טעבניקגם געישטעלט םאיד א ציל צ.ו ׳טאםן אן אדבעטם־ םע־קע, טדאדוקטיװע ײדייטע סאלקם־אינטעלינענ׳ז. איזוי אדום האט אין די אוישגדערמאגטע יידישע טיטל־׳עולן געםונען א תײזון א גדױסער אויםלעבוגגםיאידעאל, װעלכן ס׳האבן מיט הוגדערט יאר צווד־ס ם־אפאנאנדידט די פ-אגעדן םון דער השבלזז־באיװעגונג אין דוסלאנד טיטן באדימטן יצחק בעד לעורנזאן (רי״בל) בראיט (זע זײן ״תעודה ביש־אל״). דאם איז דעד נוויסעד אידעאל םון ס־א־ דוסמױױרן די ײדישע באםעליזע־ונג, ורעלכעד האט טיט עטלעגע יאד צעגדייה •םפעטעוד באג״םטעןדט נעןײיםע מ־ײזן סון אוגזעו־ נרויידעטעטישער אינטעלינענ־ן, װאס האט זיך אננעהױבן צו נדו־ פירן אריום דער נ-ײ נענדינדעטעד געזעלשאםט ״ארט״. טיט דעד אנטשטײוע םון מאדעדנע.ם ״די׳טן ישול־װעזן, תאט רי סרארוקטייװירוננם־אידעע אננעהויבן אדײזנצודדינגען אין די בדיינמטע ׳שיכטן סון דער יידישער באסעלקעדוגג. רי ײדייט־װעלט־ לעוכע סאלקכדתגול, װעלכע תאמ ארויטגערוקט אלם אײנעם סין אי־ דע פעדאנאגישע יםודוח דעם שעםע״־ישן ארבעטם־ט־ינציפ, תאט;זןשאסן פאר דעד ס־אדוקסױוידוננט־א ידעע א סדובטבארן באדן און נעעםנט סאד איר בדײמעדע תארױאנטן — אין דער ארבעטם־ •שול ־אט זי באקוטען םלײש און בלגט. בײ א סך שרלן ־אבן זיד;עיגסגט װאר׳טטאטן, טען האט אגנעהויבן *לאגצן ׳נזול,נערטגעד, בויען לאבאראםא׳־־עס װו די תלסידים און די לערער האבן גע־ בילרעט אײן שעםערישן סאילעקסױו, װעלבעד האט זיך מיטן נאנצן ױגגטלעגן ברען אדיענעװארםן אין רער אדבעט ס׳רארף דעדיבעד קײן חיד.וש נישט זײן, םאד װאם אויןז דעם ערשטן שול־צוזאמענםאר אין װארשיע, אין 1921 יאד, האט זיך איננאנצן אויסן כפאגמאנישן אופן, אזוי װי סון זיך אלײן, גישט סאדו״םנעזען סון זײנע אדנאניזאטאדן, נעשאם; אן איטפאואנטע םעקצ־ע םאד ס־אםשםיאנעלע־ און טעסניי׳זער בילדונג די חוזיקע םעקציע האט נאך צאנגע און הי״םע װכוחים אגנעגוטען א ױעזא־ ׳£וציע, װאם איז סאנקציאניר׳ט נעץואדן דחחבן פלעגום סון צוזא־ טענסאר. די . עדאלזצ־ע שטעלט םייט זיך אייננטלעך םאד, א נאנץ נעגוי פונאנדעחנעארבעטן פלאן, זוי אזוי צו אחגאניז־דן פדאםעס־ יאבעלע אגן טעכנישע בילדחנג םאר אונזער ױננט. אזוי וױ די װען ב׳האב אגוסלמ איבערגעליינט א מעלדוגג אין די ״ליםע־ רארישע בלעמע־", אז די דעדאקציע וזאמ באשלאסן צו נעבן א רײ איבערזיכטן איבעד אונזערע קולטורעלע אגיסטוען אין סאדשיי־ דענע פ־אװינצן און לענדער, האב איך זיך שטא־־ק דע־םרײבג אױ נישמ צוליב דעם, װאס נ׳האב אלם ״וױלנער פאטריאט״ באקוסען א פאסיקע געלעננהײט צו באזױחן, װאס אונזער ידושלים דליטע דאט אגיסגעמון אין די לעצטע 15 יאר, יארן םון טלחסות, אינ־ װאז־עס און אקופאציעס נאר כדי צו באקעגען דעם ברײטע־ן עזלם טיט אײניקע װיכסיקע אויסטוען א.־ן דערנרײכחנגען, װעלכע האבן שוין לאננ פארדינט צו נעניםן סון אן אלגעסינע אנערקענ־:;, אבער זענען, צום באדױערן, געיבליבן ביזן הײנטיקן םאג םא־ אונזער געזעלשאסט אומבאקאנט. װער, לטשל, םון אונזע־ אנםידנדיקעו־ אינטעליגענץ האט א קלארע םאו־שטעלונג װעגן רעם, װאס עס שמעהט טיט זיך םאר א.נדע־ ײדישע .־עאל־גיטנאזיע, וועלכע האס תיײיאר נעם־יע־ט שױן דעם םױם פח איר צענטן אהויסלאז? װאם װײסט װע־ ־ועגן אי־, אויםער דעם, װאם ז־ טאטערס זיך אין דעכטלאזיקײט? צי האט ווער א באגדיו״ װעגן אירע שיינע אויסטוען, צוליב װעלבע טען אח נדײט ׳זיך אזוי םיל צו טאטעדן? נאר י״דישע גימנאזיעס זע־ נען דאך פאדאן עטלעגע, ס׳איז ידא נאך א גיטנאזיע אין יוױלנע (ר־ תובואנ. נירואזיע םון ס. כנ נוחגװיטש), ס׳איז אחיך םא־אן א;יטנאזיע אין ביאליסםאק, װעלכע ־אט רלי־יאר נעפײע־ט ־עם פ־ום פון אײ ערשטן ארױסצאז, ם׳זענען טאדאן ײדישע גייטנאײעס אין ריגע און אין װילקאמיר, װאם געגיםן םון אילע רעכט צונלײך טיט די טיטל־שולן אין לעטלאגד און אין ליטע. אבער ױאם וױ״סן טי־ װענן דעם װילנעד ײדישן טענ;י־.־ם, װעלכעד אח דאך אחד בםינו, דער אי״נאײנצוקעו־ אויף דער נאנ־ צער װעלננ אטת, זײן א בן־יחיד אח נאך א קנאפע נדזלה, טען רארף נאך זײן דערצו נעראטן. דער וױלנעד ײדישער טעכגיקום אח נראר א נעראטענעו־ בן־יחיד■ ארנאניזירט תאט עד זיך אלם טעכניקום םיט 10 יאד צוריק לגיט דער איגיציאטיװ םון אינוש. י. אקון, נאר אויסנעװאקםן איז ער אײגנטלעך םון רי טעכגישע קוחםן, <ועלכע ס׳האט מיט עטלעכע יאר פריעד םאר אים נענדינדעט רער װילנער קאטיטעט סון דער חבחד. ״טםיצי תשכלה״ (קײן ״ארט״־אחנאגיזאציע איז נאך אין וױלנע דאן נישט נעװען). דעחסון איז צ< דען, אז די ״מפיצי השכלה״ האט נעשטרעבט צו נעבן דעם ײננן דור נישט ״סתם בילדונג׳/ װי ם׳האבן דאם ליב צו ש״לדעו־ן אײניקע ״מא־ דעחנע״ היםסאדיקער סון אונדער שול־באװענונג, נאד זי האט סיל נעזאדנט אויף צוצונדײמן אונזער ױפס צו א פהארוקטױוער