Literarishe bleter · 1932-07-01 · 27 (1.7.1932) · p. [Seite]

ײדיש קולטור־שאםן אין גאליצמג 1 יןאי 1932 €3קו1 1 גר. 50 גײדסעד '$רב8נג עדײ/ יל־ביס־אר־י.2זע אי?וסםדידם5 װאמשויײפמ פאד?יםעדאטוך ■1 פאריקאג 3.ק?עצקין,וזארשי( טןןאמעדאוןקונםגע יזדויד דאם יידישע גאליציע ציפער פו; ײד״ןזער בארוםם־אינגאןיינענץ אין גאי-ציע יעאםט א־צו־ זיעם. אסיער איז גראד איג׳עדגעױ :״שט פארא; א׳זא :ר-ויסע צאא ד״ארב־א־וגטעהעעגטן, ג״סטיקע פארוועניס אזן גע׳עמאהראזע סג$בן מיט אזגיװערסיטעט־בירדןנג וױ אין גאיציצ״״ג װיער זעגען זיי אט די :אצ־צײעע דאקטויריםי' ימױן א רײ דודות, װי גאייצ״עע ״דן רייסן זיך צו ביצדוגג. אין זיײער דראגנ צו בירדעגג וױיזן ז״ ארױם א :רױםע עקיטגות און או־סרויעד, אן או־םטיערה״עע סם־דת־נפיש, װאם שסערט ז־ך ג־־עט א9 £!*,־ קיין עום זאך. אױך צו ד־ערב־־״בן דעם ד־פראם אזן ד־ געז־כעדטע רעבנס־פאז־צ־ע צוזאמען מ־ט דעם נרויםן נדן און מע־ בי־רטע דריי ציסערן טיט א ״סעגצר״, יצעטט אבער או־ם דער זון פון טיטעין קרעםעד און ארעמען טעסר׳ער, זיין נאג־ן ב־סי רעגיעם־ א־טפעמ. דערמ־ט האס ׳עד שו־ן דאס ׳װ־בט־קםטע א&געטו;. ע־ ד$ט פארװ־רסלענגט דעם א־דעאר םון טאטע־מאטע און פאד ׳צו־טעו־ נע־ הו־בעגעם זערבסטגעםיי און צוםד־׳דגק״ט מיט זיך, בצייבט אים ׳טוין מע־ גאר ג-שט װי... נעגיסן. ארוסגעװא׳קםן װע־ן מ־ט יפמארץ און פ׳ארן א־ן די בעדער ״אסגעטען״ און קור־רן דעם א־בערגענעסעגעם םאנן. גיייך מ־ט ־עדן אגרערן או־םנעקוטעגעם נביר. אט דאסאיז דערריוב סג־ן וביגין פון דע־ באםח זייע־ נרויסער ־צאי ״די׳עע ״הערן טעצעגאסן״, ״אינז׳טיגירע־ם״, א&ט״קע־ם א. א. װ. די, װאם ה.#>3ן ד־ אסביצ־ע צו קהצן זיך אין פאריט־ק. פ־לאגטרא&־ע, צי סתם :עזעלשאםטיעבע־ ארבעט וענען אין דעם פרט :״עמ אלעסאר אן או־םגאס. זעלט;, זעלטן טרעפמ מען ציװ־שן ז״ א מעגט׳ט ם־ט עבטע םאצ־ארע ר״רגיעאפטן און ם־מ אן אטתד־ק :עזער׳עאםטלעכן פאראגטװארטלעכקי־ט־נעםיר. ב״ם רוב א־ז דאס םער דעקאראציע אן א׳״םיעבן זיך אין םיקטױוע בבוד־ם, און םיק־ מ־װע אקט־װקײנג נעװ־ס זענען אויך םא׳־אן ם־נגט׳םן סימ נרויס־ע ם־עיקייטן, ענערניע און קולטו־, און ז״ האמ סען עס צו םארדאיגקען ד־ :אגץ אגזעעװדיקע רעזולסאטן או־ף געװיסע געב־טן םון געזעל־ ־עאםטלעכען־ ארבעט, װי, למ־בל, ייד״שע פאך־בילדוגג, קאאפ׳ע־א־ םױוע באװעגוגגען, יחומים־׳עוץ א. א. װ. אבער אויך זי״ער ר־במ־ ליניע איז זיייער א םראכע און א ארגױפארגלױועףסע און ז״ זעגען נאגץ װײט רערםון ארו־סצור״םן דאס ״רישע לעבן םון אוגטער ד־עם פאםי׳װן אוגטערנעבן זיך חער װ־רקוגנ םון ידי ״גאטיררעכע באדיג־ גומען״. א גלעגצגדיק, ביז גאר ׳עלאסט״ען, טעארעטייען יסור דערצו גיט זיי דער ציװיזם. כםעט ד■ גאנצע;אר־ציע״ע בארוםס־אינטערינעגץ איז צױגיס־ טי׳ט■! און זי האט ארויםנעל״גט איר תותם ס״ אויױ דעם צ־וונױם סיי אזיף אולץ, װאס דער דאזיקער גאליצ״טער צױניזם ־סאםט און סווװ זי האס איים אזוי ל#*נג נעסאדעלירס און געבויגן, ביז ער האמ איבש־נענומען די קולמורערע און פאריט־שע םונקציעס סון דער אמןוליקער אסיםילאצױג צי אױ באמת פאראן א באזוכדעד גאליציש ם־אבליעם אין דעם יידישן קולטחר־לע׳בן? צי זעגען אסת די אייביקע טעגות װענן ״גאוליצישעד אפגעשטאנענק״ט״, און צי איז די קר־עגק םון אםיסי־ לאצ׳־ע און ג״םטיקער ארעםקייט, װאס סרעסט דעם יידישן ס<>לקם־ ארגאניזם באסת ׳שטארסער ביי אונז, װי עךגעץ אגדער׳ש; א םאדנע דער׳שײגוגנ: גאליציע פראדוצירמ א נרעסערן פראצעגט יידי׳שער אי׳גטעלי־ נעגץ, װי װערבעד ס׳איז אנדערער ייד־שער קיבוץ. דור־א״ן דור־אוים גיס עס אויך ארויס א שפע טאלענטן אויף אלע געביטן םון קונסט און נעדעל׳סאםטלעך לעבן. ביי דעם ראזיקן טאקם־טום סון יצזעפע־ רישע ױזיריגז, איז אבער םאחאון א טי׳גימום סון שעםערישן קקו־ לעקטױו. גאליציע פראדוצירט אירע טאלעגטן אויף... עקספאדט, א םאדגעם טין עקספארט םון ג״םטיקער סחודה, װאס ברעגונט דעם לאגר;ישט טעד װי א װאס אטאל נרעסעדע םארארעמוגגען, םאראריםט. אגן עס םרעגט זיך א שאלה: םארװאם פאז־׳סאנט היינט ראם יידישע גאליציע מ־ט איר שטארקער שיכט איפטעליגעגץ און גרויסער קולטור־טראריציע גישט קײן שעפעדישע םביכה און גישט קײן שטארקע קולטור־בא׳װעגוגנ* תירוצים זעגען פאו־אן גענוג. טען קאן, למשל, זאגן — נאלי־ ציע פארטאגט גישט קיין שסארקע׳ ארגאגיזירטע ארבעטערשאפט און צוליב דעם אי׳ז דא נישטא ײער ס׳זאל אגיסטראגן די ײדיטוע קולטור־באזועגוג׳גען. וואלט דאך אבער באדארפט אויסקוטען, אז, למשל, די הועברעישע קולטור־ארבעט םון די בירגעדלעכע שיבטן װאלט הא באדא׳־םטשטײן העבעו־, װי אין אגרערע נעגגמן םון פוילן. הויבט ודיד נישט אן! דעד נײסטיקער טאראזם םרעסט ב״ אוגז אלץ און אלעםען. און שולדיק און םאו־אנטוהארטלעך רעדפאר איז קודם כל די... יידישע אינסעלי׳נענץ, די יידישע בארזםס־א־נטעולינעגץ. װ״׳ל עם אח קלאר: װיסל ד אינטעליגענסן קופא גאלן נישט ליידן פו,ן זעלבסטיהאס און מיגחערװערסיקייטס־געםיל און װיםל זיי זאלן נישס םארלײקענען זײער א״געגע ראל און באר״טרגנ אין דער נעזעלשאםט, טוז :אך אלץ רי אינטעלחגעגץ אוסעטום ז״ן דעד אקטױוער, ארגאנחירגדיקער או,ן אגםירגד־קער סאקטאר אויף אלע נעביטן סון געזעלשאסטלעכן לעבן. ביי די ״לייבקע״ אח א׳ין דעם פרט אויף קיין תאר גישם אנדערש ײי ביי די ״חעכטע״. די ארגטע־ ליגענץ אייז אװי־ארום אפשר דער איינציקער םאקטאר, ביי װעסען טען קאן סאגען, װעטען סען קאן םאראגסװאדסלעך טאכן ם״ דער־ םאר װאס און װיאזיוי עם װערס יא נעטון, סיי רערםאר, װאם עם װערט ױטװ נעטון. םאראן א בטולריקער פזגין — ״נאליצישע חאקטוידים״, ״נא־ ליצישע טענוטאליטעט״. דער פזסון ואגט עסעמ װארום רי הויבע