Literarishe bleter · 1932-05-17 · 22 (17.5.1932) · p. Seite 354

ליזצראריפיון .נלססיפר 1\\ז. 22 ץ\42.) ££ זייט 354 וועגן צילי אדלער צי<י אדצער איז א טייסטער. זי איז אן ארטיסטז *ון י<94 ביז רי םיס, אין יעדער?ער און באװענונג, אין די נעגצ םיז די הענט. איד וגאנצער נםש, מויצ און בציתן, יחעגט און גוף, נעוױין א־ון נעצעבטער, אצץ־אצץ שםיצט, זי איז אזוי װי אן אינסטרוטענט, א זעצטעגער מוזיקאצישער א־נסטרומענט, װאס שםיצט אצײן מיט זײנע אײגענע הענט אויף אצע ז״גע הוגדערט סטרונעס. זי איז אויף דער סצענע צוזאסענגענומענע הארץ, טעמפערא־ טעגט און חסטה, פײנע חכמה. זי איז אמתדיק, פון איר דערשײ.ען אויף דער סצענע, םון איר ׳צםיצעוסח, םון איר דיסציע י*ון פימיק שצאגט סיט קוצטור, םיט ראםינירמן •שוישפיצ. מיד האבן אויף דער םצעגע א גדויסע ״דישע ארטיסטן. הונ־ דעדט פראצעגט ארטיסטין. און גישט איר שפיצ איז עכט און ציב־ טיק, נאר אויך איר שפראך, איר צשון, רי װערטער און זאצן, װאם קוסען פון מויצ״ארויס, זעגען רײן, קײצעכדיק, פוצ, קצאד. און א־ן די זאצן שפיצן די װערטער, שםיצן די אותװת, אםיצו די אםנע־ ריסענע, די נישט דערזאגטע װערטער... יעעב םאסי ״וײגו באלןםצײםװגי• ציצי אדצעד שםיצט נישט א ראצע, נאר זי צעבט אין דער ראצע, באציגבט זי, םוצט זי אן מימ בצוט, םיט חױת, םיט ־שפרודצדיקן רעבן. אצץ צעבט אין איר — די אויגן, העגמ, פיס, איד נאנצער קער&ער. די בחינה פון ״כצ עצםותי תאוסדנה״. אגן װי נצענצגד םאדוצירט זי איר שטיסע, װיפיצ נױאגםן און אויםדריקן םארמאנן אי.־ע באװעגוגנען! םרײד און טרויער, אױםגעצויכטקײט און פאר־ װאצקנטק״ט, קאפריז א<ן עדנםמ שםיצן זיך און טוישן זיך אזוי שנעצ אין איר נעזיכט און אין איר גאנץ װעזן. עס איז אינטערע־ סאנט צו קוקן אויף אט די םארשײדענע םארענדערונגען, װאס קוטען פא־ אין איר און אויף איר אן אויפהער. ימען טאר האם אוינ נישם אראפצאזן, װײצ מען קאן נאך עפעם אנװערן .אזוי איז ציצי אדצער אין איר שפיצן, און אזוי איז ז• אין צינע פון הידשבײנם ״נרינע םעצז־ער״. שוין פון איר ערשטן באוױיזן זיך אויף דער ביגע, ברענגט זי ארײן שאםוגגם־םרײד טיט איר כײזײן, מיט איר צעבן. און אזוי א־בער אצע דדײ אקטן האצט זי אט די םרײד און שפיצעװ־ ריק״ט ביזן סוף. \. וזיױיל ״ליסױור. בלעםער״ ציצי אדצער, די נױאגםן־גבידטע צװישן די־ײדישע שױשפיצע־ דינם, האט צארט און געשיקט, קיגםטצעריש־געשיקט זיך ארויםנע־ קריגן פון דער שװערעו־ אװםגאבע צו זײן אין נצײכער צײטדארפי פ־ שיקםיש און ראך אזוי עכטיײדיש. אט דער אײגדרוק איז, פאדשמײט זיך, נאך אצע דרײ אקטן, װו יעדע םצעינע איז א צוגעוקומענער שטריך צום צינע־פארמרעט. אבער אויך יעדער פרט םאר זיך םאראמ א נרװס־םארנעסיקע קינסטצערין. יטראל פװזער\ ״ויײװז״ א בעםעריע צינע קאן שוין גארנישט זײן. עם איז אן אמתע, פוצבצוטיקע דארפישע םויד. עס שמעקט פון איר מיט םעצד. עס דוכט זיך, אז נאך אזא קינםטצערין, װי ציצי אדצער איז אימשטאנד צו געבן אזא ״צינע״. ד. סװזר ״2 בײוזאג״ אן איבעראשונג איז טאקע ציצי אדצוער. א־ר אוויםירוננ פון ירי ״נרינע םעצדער״ אין ״םקאצא״ איז נעװען איבעראשוננ, ארויסרוף און דערסאנוננ. אן איבעראשוננ םאר װארשע, װעצכע האט דערזען, אז עס זעגען דאך םאראן אויסנאמען איגם בצצ, װאם רנסט זיך ״אמעריקאנער געםט״; אן ארויםרוף צו זײ טאקע, צו אט די געםט... א דערטאניוגנ, צום ײדישן טעאטער אין אצנעמיין, א דערסאניונוג אין נומן רעפערטואר, אין 3ויטערע פיעםן. ,ך ד. ב. בואל?י\ ״װאברביריבוז״ װארשעװער פרעסע װאס פארא באנאבטע ראסן ־ אקטריסע איז ציצי אדצער. זי שפיצט יעדע רגע, װאס זי געםינט זיך אזיף דער ביגע. װאם פארא ם- םיק, װאס פא,-א פר״קייט. און זי קעכצט יעדעס ױארט, ײאם זי ברעגנט ארוים םון איר מויצ. א נעפערגטע ײדישע שפראך. איבערהװפט איז ז־ בא־ חנט אין די זשאנ־־סצעגעם. זײ אטעמען םיט הומאר און םיט צעבן. ז• איז אויך װונדעחפוצ אין די איבער־ געגג פון גדאטעםקן צום טראכישן. און אין רי טרא־ גישע סאמעגטן באפט זי אײך אן פאר די האר און פאירן נארגצ, און צעקאר־ טשעט אײך. מען האט דעם א״גדרוק, אז ציצי ארצער איז אזא דומיגידטע שװשפיצעדין, װאס זי קאן אײך אפשפיצן אצע פרויען־ ־אצן פון דער פ־עםע. א םזיק א שוישפ־צער־ן, א ביגע־קיגד, דורך און דורך. זי איז קצײן־געװיקםיק, סיט גרויםע אוינן. זי האט די שײגע קיגדערישק״מ. עס איז קעגטיק, אז זי האט הגאה פון איר שפיצן. י. \ז. גיױזא\ ״ווײװז״ צ־צי אדצער ברעגנמ ארײן אירם אן אײגענעם דרך, אידם אן אײנעגעם ײיצן. ם׳איז איגטערעסאגט, װי אזוי זי באהאנדצט פ־טים. ם׳איז אן אצטער אמת, אז פרטים באשאםן דאם גאגצע. פארמיפט מאקע ציצי אדצער יעדן פרמ. קײן שום באװעגוגנ, קײן שום אויםדדוק קומט נישט בײ איר צופעציק, פון דער העצער הויט. זי פ־רט צו פםיכאצאגיש צז א נעװיםער איבערצעבוגג, װאם װערט אין איר, צאמיר זאגן, געבוירן. איד טדויער, אדער איר פרײד, קומען גישט מיט אמאצ, גאר ז״ װאקםן שטוםגװ״ז, ביז זײ דער־ :ײען צו גאנצקײט, ביז זײ װערן רײף — און דעמאצט םציםן די דאװקע געפיצן ארוים אויף א נאטירצעכן, טעגטשצעכן אופן. אן אינמע־עםאגטע שוישפיצערין — ציצי אדצער, א שוי־ שפיצערין, װאם ברעגנט ארײן אסת אין אירע נעישטאיטן. יעגעם געזוגטן אטת, װאם חתמעט דעם קיגסטצער. זי איז א קגויצ נערװן און אצע :ערװן שפיצן. אצע אברים שאםן דאם ביצד. אזעצכע םצעגעם, װי דאם צערנען שרײבן; אדער די שמוטע םצענע פון א־בערטון זיך בצײבן אין זכרון. טאקע דאם איבערטון זיך. קײן אײן װארט םאצט דעםאצט נישט פון איר מויצ. ש&יצן אזוי איז א טדרגה. דא ערשט קאן מען זען די שוייפפיצערין די עכטע, די אוממיטצבארע. י. פערלב ״וזאוזבנוז״ ציצי אדצעד שפיצט אין די ״נריגע פעצדער״ די ראצ סון צינע. זי איז הארציק אין איר אײנפאכקײס. אבער דערבײ אומנעהויער דאפינ־רט אינם ארט שפיצן. זי איז װײך און צארט אזן דערבײ :יכטער־ארטיסטיש אויםגערעכנט אין אצע דעטײצן. עכט און נאטיר־ צעך, געשטאק און חנעװריק, און עם האט א טעם יעדעס ־וארט, יעדע באײעגונג, יעדעד קער און װעגד. װי שטיל־צניעותדיק איז ציצי אדצערם ציגע אין די םצענעס מיטן װויצצערנער, סיטן ״רבין״, און ײ• פײן איז זי, װען זי םארטרויט זיך םאר דער סאמען פון אירע געפ״צן צו אים, צו דעם פארחצומטן פון דער פ־עמד. און ײי װונדערבאר איז זי בײם שצום, װען אירע שטיצע, םערציבטע בציקן דערצײצן אזוי פיצ װענן האפגוננען, װאם װערן ערםיצט און װעגן חצוטות, װאס װעדן מקוים. אל\ז\\ ציװזלױ ״א\\\(\ר בןנזפרוזגז״