Literarishe bleter · 1932-03-18 · 12 (18.3.1932) · p. Seite 183

זייט 183 ריפגוראריגוזגו גלנוױגור 1\\ז. 2\ ₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪ ןאוגע׳םייזט אים צען הר^זן. איך האכ זיך אוטגעיןערט אהיים און װידער געגומען אײעגען... איך האב טיך געם־לט א דעבראכע״ער... םאריםמייס זיך, אז דער מאכוםקריפט איז גיצייך א&גע׳םיקט :עװארן אין רעד דרויןערײ״. קגוס האםסון איז געװןזדן זײער פראדוקט־װ. ער הוןזט געיםריבן אײן יותרק נ$כן צוױ״טן, װ#זם װערן אױםגעגופען זײער גוט. זײגע װערק הויבן אן צו דערשײנען ניצײבצ״טיק אין םאר־ט״דעגע יטםדאכן, — דערהויפט אין רוםי׳ט און ד״ט׳ט. אס איז א קורצע רשיםה סון זײגע װיכטיקםסע װערק: אין יאי־ 1890 — ״הו׳ננער״, אין 1801 — ״װענן דעם גײםט־קן רעבן םון אטעד״קע״, אין 1893 — ,•כ״םמיעריען״, אין 1893 — ״.״ע־ דאקטאר צינגע״ און ״גײע ערד׳/ אין 1894 — ״פאן״, אין 1895— א ר׳ראסע ״בײ די טו־ערן םון דעפ ק־גיגרײך״, א־ן 1890 — די דרא׳מע ״יטפ־׳צ םון צעבן״, א־ן 1898 — ד־ ד׳־א׳מע ״אװגט־ברו־ס״, ״װ־קטאר־א״, א־ן 1903 -- ד־ ד־אמע ״מוגקען װעגדט״, א־ן 1903 — ד־ דראמע ״ד־ ק־ג־ג־ן טאמארא״, א־ן 1904 — ״םאנטאז־אר״ און א זאמא׳וננ יל־דע־ ״דער װ־־ידער באר״, א־ן <1901 ״אוגטערן הארבסט־יגיטערן״, א־ן 1908 — ״בעגאגי״, ״ראזא״, א־ן 19011 ״דעד װאגדערעד יעפ־רט געודעמפט״, א־ן 1910 — ד־ ד־אכינ ״םון דעם ט־יװריגעפאקט״, א־ן 1913 — ״ד־ רעצטע ס־־יד״, א־ן 1913 — ק־גדע־ פון דע־ צ־־ט״, א־ן 1915 - ״ד־ יעטאט זעגרפאם״, א־ן 1917 — ״ד־ ברכה פון רער עדד״, אין 1930 -־ ״ד־ װ־יבעיר ב־ים בדוגעם״, א־ן 1933 — ״דאם אעצטע קאפ־טי״, א־ן 1937 — ״װאגרעד״, א־ן 1930 — דעד צוױיטער ט־יר ״װאגרעד״. קגוט האמכ״־ן האט א־ן 1930 באקוטען דעם גאבעי״פר־ז פאד ז״ן ,בדכת פון דעד עדד״, װאם האס נעמאכט א ג־עװארט־קן דו־ג־פ ם־ט דעם ני״עם טאן, אין װערכן עם איז געשדיבן א.־ן ם־ט ד־ פדעבט־קע ט־פן, װאס זענען דא<־ט ארױכגעבראבט. .־ואם־מער עם װאקסט זײן רום, ארץ־פאריעיאכ־עגע־ װעי־ט ע־ אר״ן. פד־ער איז ע׳ר גאך אדופנעפארן א־בער דעיר װערט, א־ן 1903 מאבט ער א רײזע א־בע־ רוםראגד, אבער װאס־וריטעד ־ג־ײדט עד ז־ך אר־דמעד אפ פון רעבגם־געט־מ-ל. ז־גט 1918 װו־גט עד אין ז־־ן גוט גאד־ערפ, א־ן דדום־גארװעג־ע, רעבט ז־ך דאדט אי־ן קרײז פון זײן מיג־פחה. םון צײט צו צײט איבעדא־טט ער די װערט מיט א גײ בוך, װאם באיוױיזט, אז קגוס האמםון רעבט, אי־ז שטארק, קדעפט־ק. צוריק מ־ט א פאר חד׳ג־־ם איז קגוט האמםוגם נאמען דע־מאגט נעװארן אין דער פדעסע אין צוזאמעגהא׳גג מ־מ דער םומע ס־ן 100 טויזגט קדאן, װאס עד האט ד׳ורך זײן םאררעגעי־ :ענעבן פאר די גויטבאדערפט־קע גא׳־װענישע ׳:*־־פט־טטערע׳־, מארער און םקוצפמארן און םאר צוױי קיגדער־הײמען. װאם נעהעד צו זיך — האט האמטון איבערנעגעבן — װײם ער ניי׳ג־ט, צ־ עד װעט גאך עפעם שרײבן. ןגװױ עװזסו.) * אין 1876 א געזערן בײ א שומטער, — א װירדער רוצח, ער װאדפט אים ארוים דעדםאר, װאם בײם שוסטערי׳טן קאכיצר שרײבט עד בנניבה זײגע ערשטע ריבע־ און בעגקיטאםמ־קידער. אין 1877 איז עך א םאיצקם־ילעדער, אין 1878 — א געהילר בײ אן אמט־םאר־ שטײער, אין 1880 — א שאםײ־ארבעטער. אין 1882, װען עם הויבט זיך אן א שטארקע עסינראציע םון גארװעגיע קײן אמע־יקע, פא׳־ט אויך ׳האסםון אהין א׳װעק. ער ארבעמ דארט אויםן יאגד. עו־ איז אויך אן אגגעשטעולסער. ער װערס ערגסט קראגק אייף ר• צוגנען, םארט ער צוריק אהיים, קיין ׳גארװע׳גיע. עם א־ז א שטארקער ד״יננעד אין צאנד, ילעבס ער איין שװע׳־הב־ גויט אין קדיסט־אגא. אין 1880 םארט ער װירער קײן אטעריקע, װאצנ׳ערט זיך ארום א־ן םארש״דעגע עדטער, ער איז א קאיגדוקטאד א־ן ׳גי־קאנא, א פר״ זירער, א?עקטאר. ער איז אויך אפגעזעםן א לעגנערע צײט מ־ט םישער ערגיעץ אױף אן אי־גזצ, אפגעשגיטן םון דער װעקט, גערעבט װי א װיצדער מעגגזש, ניעגעםן רויע םיש א׳ון איטע, האדטע כו־ בא׳יעם. און א פארצװײפלטער, אן אויסנעשעפטע׳ר םארט ער צוריק קײן אײראפע און קומט קײן קאפעגהאגען, װ.י ער צײדט הוגגעיר און שרײבט אן זײן װעדק ״דיוגגעד״, װאם א־ז פא׳ר האמם־גען א כײע װעגדוגג אין זײן צעבן. קגוט האסםון א־ז שו־ן אצט נעװען 39 יאר, װען עד האט גע־ בראכט דעם מאנוסקר־פט פון זײן ״הוגנער״ צו ׳ע׳דװארד בראגדעם, דער ברודער םון באר־סטן קד־ט־קע־ נעארנ בידאגדעמ, — דעד ־עדאקטאר פון דער גת־יסעד צ־יטוגג ״פאר־ט־קיען״. הגם האםםון האט שוין גע־אט פ־יעך, שוין א סעשה פון א 10 ־א־ פארעפגט־ רעגט זאבן, אבע־ יע־ איז גאך געװען גא־ יוױיגיק באקאגט. ער האט דאן אויסגעזען זײער אפנעקאזן, נעװען שלענט געקל־־דט, און האט געסאכט א שװעדן אײגרדוק מ־ט זײן קהאנעדיקן אויסזע;. עדװא־־ד בדאגדעם דעדצײצט אין א ב׳־־װ װעגן ־אמסוגס ע׳־שטן באזוך ביי אים: ״הייגט אין דער ס׳־י האט מ־ך באזוכט א־ן דער .־עדאקציע א יזגגער גארװעגער און טיר איבעדגע׳צאזס א מא־ גוסקר״פט. ידעד סאגוסקריפט האמ םיך װײגיקעד פאי׳־א־גסערעם־רט וױ דער אריטאר גופא. א־ך האב זעצטן־׳װען געזען אזא א־עמ־ען סעגסשן. נישט נאד זײגע קליירער זיעגען אפגעטדאגן, גאר אייך זײ; נעזיכגב איך בין גישט סעגטימעגטאצ, אבער דאס געזיסט פון אט דעם מענמשן האט מיך איגגאגצן או־םגעט־ײםיט... א־ך האב גישט נעקאכמ אים אפזאנן און נישט צונעסען דעם כתבײד. אי־ר האב אים צוגעזאגט עם איבערצוצ״ענען. א־ך האב פארצײכגט דעם גאמען א״־ן אדרעס פוגם מחב׳ר, א׳ון דעד באזוכער האמ פאר׳לאזט מײן צימער... איך האב אנגיעהויבן צו צײעגען דעם כתב־יד. װאם־װ־יטער א־ך האב געצײעגט, אצץ־אויפגערעג׳טער בין איך געװארן... װען א־ך האב א העיצסט שוין איבערגעצײעגט, איז מיר א״גגעפאצן, אז דער מחבר סוז איצט ארומגײן איבער דער שטאט א הוגנעריקע,־. כ׳האב מיך נעםיצמ פארשעסט. איך בין גצײך אװעק אויף דער פאסט א׳ון ײדישע אגאגס; אין אנאנםז װעגן ײדן אין דעד פוילישעד פדעםע םזן 1$-טז יאדה, *> צװישן די גדויע, אײגטעגיקע אגאגםןי אז׳וי גרוי װי ם׳זעכען עם די דעםאצטיקע צײטיגנען, װאדפט זיך אדורך טײצמאצ אן אגאגם, װאס װאדפמ װי א רעפלעקטאר א העצ ציכס או־ף א געװיםער שיאנע. אוא מין אגאגס זאגט אונז אמאל א םך םעד, א״דעד גאנצע טי־אק־ טאטן און אפהאגדלוגגען פון יעגע צײטן. דאם איז, צמשצ, שײ׳ך צו דעם אגאגס פון רער שטאט צאזמער, ורעגן װעלכן ם׳װעמ גאך שפעסער זײן די רײד, ׳װאס זאגט איגז מעד װעכן די אטתדיקע נװגות םון פרידישן בירגערטום אײדער צעגדציקער דעמאצטיקע אפ־ תאנדצוגגען און בראשורן. די אגאגסן קעגען מיר אײנטייצן אין צװײ גדופעם: אין פארגזגנרגו םיט א צװאגג׳ם־כאראקמערי װאם זעגען ארויסגעגעבן געװארן דורך דער געבורטם־טאכט און גוטװיציקע, רגוןלאנזגג־ אואונז;. אגאנםן, גערוםן אין דעד דעמאצטיקער פויצ־שער *יעםע ״מודעות״ 1£1ון6816גמס1), פצענן געדרוקט װערן אויף דער צעצטעד זײט פון די זײער ארעםע דעמאצטיקע צ״טוגגען, װאם האבן נעהאצטן נ״שט טער װי א 4—6 קצײנע ז״טצעך. כעזעצ׳ט האט מען זײ תםיד מיט פעטיט, בעת דעו־ געװײנצעכעד טעקסט פון דער צ״טוגכ פצענט נעזעצס װערן םיט נארמאגד. די אכאנםן ז־ענען םאר אונז א װיבט־קער מקור צו דערקענען דאם דעמאצטיקע װ־רטשאפט־ צעכע, נעזעצשאפטצעבע און קוצטורעצע צעבן. נישט א״ן פארבאר־ נעגעד סוד פון די דעסאצסיקע םנר׳נים און נעװויגהײטן װערן אנט־ פצעקט א דאגק א צ׳וםעציקן אנאבם *) א קאפיסצ םון א גרעסעדער ארבעט װעגן ״די ״דן אין ציכס פון דער פויצישער פרעסע סון 111׳\^דמז י״ה״.