Literarishe bleter · 1931-12-18 · 51 (18.12.1931) · p. Seite 938

לי88רארי*8 388831 1133. 3981.) זיים 958 נ ח ם ן ם ײ ז ' ל א י י ל ך ז י 7 אסנענטיגע, דרום־א&ריקע. אויך אי; די טערב־אײראפעישע לימדער עקזיםטירן םרײנט פוכם ײדישן שויל־װעזן אין פוי?ן, וואם קוםען צו־הי׳לך רער ײדישער שוצ אין דער ׳טטענדיקער נויע דן8ם ײדי׳טע פארצאנ־װעזן אין פויצן האט די צעצטע צען יאר ארויסגעגעבן פי< װערק םון ײדישע שרײבער אין אמער״ןע, װעצכע האגן דעדנדײבט אויך צו דעם ײדישן צײענער אין אטעריקע רורך די םארצאנן סון װארשע, װיצנע. דאס יידישע טעאטער שפײזט זיך םון װערק, װאס װערן נעשריבן אין םארש״רענע צעגדער. הײנט איז א ײדישער ארטיםט אין װארשע, אין א חורש ארום איז ער אין פאריז, דעד־ נאך אין בריםצ, שפעטער צאנדאן, נױ־יארק און נצײך נאד אין בוענאם־אײו־עם, ריא־דע־זשאנעירא. שוין צאנג, װי ם׳האט זיך געשאפן אן אצװעצטצעבע קיצטוד־ צוזאמענאדבעט פון רי אײנצצנע ײדישע קיבוצים, און אװדאי איז דײף דעד נעדאנק װענן צונויפרופן א קוצטור־קאננרעם, װאם זא־ פארפיקסירן די אײנצצנע פארבינד־ארבעטן און װאם זאצ אנצײ־ כענען װענן און מאסטיטצען פאר א װ״טערדיקער םארשטאדקטער צוזאמענארבעט. אבעד אזוי װי אויף דעם אצװעצטצעכן קוצטור־קאנגרעם װאדט מען אזוי צאננ און טען ציינט ארויף אויף אים אזעצכע װיכטייזע אויפגאבן און נרויםע דערװארטוננען, דארף םען נוטינוט בא־ טראכטן, צי איז איצט די פאםיקע צײט אויף צונויםצורוםן אים. מיד נויטיקן זיך איצט נײשט אין א קוצמור־שאנגרעם, װאם זאצ טדאנן בצויז א דעמאנםטראציע־כאראקטער םאר ײדיש. און םיד האבן מורא, אז אן אצװעצטצעכער קוצטור־קאננרעט װאם װעט צונויפנעדוםן װערן איצט נעאייצטערה״ט, װעט ז״ן בצויז א םא־ ניםעםטאציע פאר ״דיש. און דאם איז איצט נאר װײניק! דאם ײדישע שאפן, די ײדישע פרעסע און ציטעראטור, דאם ײדישע טע־ אטער, װעצכע עקזיםטירן, ארבעטן און שאםן אוםעסום זענען אויך א נעניננדיקע, כםדרדיקע טאניםעסטאציע פאד ײדיש. און ם׳איז נישט איבעריק נויטיק אט דאם אצץ צו אונטערשטרײדן דורך א װעצט־קאננרעם. װאם ם׳איז נויטיק — צו שאפן א םעםטן, נוט־אװעקנעשטעצסן צענטער, װעצכער זאצ ז״ן עננ און ארנאניש פאחבונרן םיט די אצע ״דישע קוצטוד־קיבוצים פאר א געט״גזאסער קוצטויר־אדבעט צטובת דער ײדישער שוצ, ציטעראטור און טעאטער. אבער דאם איז םעגצעך בצויז דאן, װען עס װעצן אין די פארשײדענע םז־ינות גע־ שאפן װערן ארטיקע קוצטור־נעזעצשאםטן צויטן טוםטער םון דער ײדישער קוצטור־נעזעצשאםט אין אטעריקע םיס א באשטענדיקער, א־בערנעגעבענער םיטנצידעדשאפט. ערשט דאן, װען עם װעצן םונק־ ציאנירן אין די אצע פאדשײדענע צעגדער ארסיקע קוצטורנעזעצ־ שאפטן, — עדשט דאן װעט זיך צאזן זײ צו םארבינדן צו נעטײג־ זאטער קוצטורדארבעט. טען װעט קאנען אויםארבעטן פראיעקטן, םען װעט זיך קאנען ברײט פארמעםטן, ווען עם װעצן זײן אדנאני־ זאציעם, צװײנן, װעצכע װעצן די אנגענוםענע באשצוםן רעאציזירן, פארװירקצעכן אין צעבן. נראר שטײען טיר איצט אין דעם רוב צעגדער םיט אינזערע קוצטור־אינסטיטוציעם אונטער דעם צײכן פון שװערן קריזים און אוטגעהויערער דערדריקסקײט. פיצ אדטיקע און צעגסראצע קוצטור־ אינםטיטוציעם ראנגצען זיך איצט מיט די צעצטע כוחות םאר זײער קױם. די שטימונג איז א שװערע, א פארצװײםצטע. און קוםען איצט גצאט אפפײערן א קוצטור־קאנגדעם — איז איצט קײן צײם נישמ. אויב םיר קאנען נישט קוםען םיט קאנקרעסע, רעאצע היצף־טאטן, דארף טען נישט האבן דעם קוצטוד־קאננרעס. דעד אצװעצטצעכעד ײדישער קוצטוד־קאנגרעם איז צו א זויכ־ טיק פראבצעם, — און דעריבער טאר סען עס צישט צ״זן אויבנ־ אויפיק, אײציק. רער צונויםקום םון צענדציקער אײנצצנע קוצטור־טוער איז א פײנער אויפטו, אבער דאס איז איצט װ־יניק. ©ריער דארף סען בויען די קוצטור־געזעצשאםטן אויף די ערטער, און ערשט דער־ נאך, אין א יא׳י־צוױי ארום, קאן םען טראכטן װענן דעם צו,גױם־ נ א ד נ י ש ס בשעת םיר שרײבן אט די שורות, קוטט םאר אין נױ־יארק דער צײ״סער צזזאמענפאר םון רער ״דישער קוצטור ־ נעזעצשאםט. צװישן די םארשײדענע םדאגן, װאם שטײען אויםן םדר־הױם פון דעם צוזאםענפאר, נעפינמ זיך אויך די סראנע װענן אן אצװעצט־ צעכן ײדישן קוצטור־קאנגרעם. )טוין א סעשה פון עטצעכע יאר, װי אין די קדײזן פון די ײד־שע קוצטוד־טוער װאקםט אצץ מער דער נעדאנק װענן צונויפדופן אן אצװעצטצעכן קוצסוד־קאננרעס. די ״דישע קוצטור אויף אירע פארשיידענע געביטן — שוצ, ציטעראטור, פדעסע, קונסט, װיםכ־ שאפט — שטידט ז־ך אין עטצעכע און צװאנציק פארש״דענע צ־ענדער, װעצכע זענען צעװאדפן איבער נאר דער װעצט. אומעטום, וװ עם נעפ־נט ז־ך א מעד־וױ־ניקעד באדייטנדיקעד ייד־שיעיד קיבוץ, קומט אויף װי פון ז־ך אצ־ין אן ארטיקע ײדישע פדעסע, ארט־קע ־ידישע שוצן, ם׳קוםען אויף שרייבער, םישאפט ז־ך א ײדישע קוצטוד־םב־בה, װעצכע נעטט אויף דאס ארץ, װאס װיערט נעשאפן א־ן די פארש־ידענע נרעםעדע ײד־שע ־שוב־ם. מיט דעד צײט הײבט ז־ך אן צו שאםן אין די ײדישע ק־בוצ־ם אן אײנענע, צאקאצע צי־ טעדאטור, וועצכע זוכט אזן פרוײט צו משפ־ע זײן אויך אויף ד־ אנדערע ײד־שע קיבוצים. עם שאפט ז־ך ניך דער קאנטאקט, און עס ציען זיך די אה־ן־און־צזר־ק שטראמען פון יעדן און צו ־עדן ײדישן קיבוץ. די ״דישע קוצטור־םביבות אין ד־ פארש־ידענע צענדעד האבן שוין סון צאננ אייננעשטעצמ א פארבינדוננ צװישן זיך. פון דעד זײט קאן מען באמת סײנען, אז עם איז א־ז דא ערנעץ א פעםטער צענטעד, װעצבעד פירט אן;אנץ באװוסטזיניק און אקטיװ מיט דעד ײדישעד קוצטוד־ארבעט אין די םארש״דנסטע צענדער. מ׳קאן מײ־ נע;, אז אט דער נעהײםער צענטער שיקמ עם פאנאנדער אין די װײטםטע װײטן די אניטאטארן־םיסיאנערן פאר ״דיש, םאד דעם ײדישן שאפן. אט די טיס־אנערן־ײדישיסטן שטעצן גצײך אויף א ביבציאטעק, ײאם טדאגט דעם נאמען םון פרץ, שצום־עציכם, טענדעצע. און ײו נאד ס׳אױ מעגצעך, װעדט אדאפגעבדאכט אהין אין געהײם ײדישע שריסט און מען פארצײנט א דרוקצ, װאם הויבט אן ארויסנעבן א זשורנאצכצ, דערנאך א פעריאדישע צײטשריםט און שפעטער — א װאכנבצאט און צםוף נא׳ר א טאג־צײטוננ. עם קוםען נצײך ײד־שע ארטיסטן, — אט די א״ביקע װאנדערע־־, די בצאנדזשענדיקע שטערן פון דעם װאנדערנד־קן ײדישן פאצק, — און מען שפ־צס נצײך טעאטער. און ם׳קוקט זיך גארנישט ארום — און עס װאקסט אוים א ײדישע שוצ, און ם׳באיײײזן זיך טרײע, איבעז׳געגעבענע צערער, און אויף אונזער ײדישער, ײדישיסטישע־ צאגיד־קארטע קומט־צו נאך א נײער ײדישער צעגטעד. ם׳אח גענונ אדודכצוקוקן רי קארעםפאנדענץ פון רעם ־ידישן ײיסנשאסטצעכן אינסטיטוט אין װיצנע םאר עטצעכע טענ, כרי צו איבערצײגן זיך, װי נצענצנד עם פונקציאנירט אט דעד שטענדיקעד קאנטאקט פון א ײרישן קוצטור־צענמער םיט די סארווארפנםטע ײדישע קיבוצים, וועצכע צעבן און אינטערעםירן זיך מיט דעם, װאם טוט זיך אין די ״דישע צענטראצע קוצטור־אינסטיטוצ־עס. די ״ציטערארישע בצעטער״ םאר די אכט יאר, װאס זײ עק־ ז־םטירן, האבן צו דערצײצן פיצ־פיצ פרט־ם ײענן דעד ר־רנדיקער באהארציקײט, סיט װעצכער די ײד־שע טוער אויף די עדטער נעמען אויף יעדן ©רײדיקן גרום, יעדן ײיכטיקן אויםמו אין דער ײדישער קוצטור־װעצט. די םאטע םארװארםנםטע װינסעצעך אין פארשײדענע עקן וועצט נעמען אויף די כװאציעם, װאם עס טראנן זיך םון די קוצטור־צענטערן איבער גאר דער ײדישער װעצט. גצײכצײטיק איז אין די פארשי־דענע קיבוצים נרוים דעד דדאנג װאס־עננעד זיך צו בא׳העפטן םיט די צענטערן און װאם־מער צו נעניסן פון ז״. די ״דישע קוצטור־אינםט״טוציעס אין א רײ צעגדער נויטיקן זיך אין םינאנםיעצער און סאראצישער היצף מצד די סרײנט םון ״דישן װארט אין אנדערע סדיגות. ס׳איז נענונ באוװסט, אז דאם ײדישע שוצ־װעזן אין פויצן אדער רוטעניע קוסט אפטמאצ אן צו דער שטיצע מצד ד־ פרײנט פון דעיר ״דישער שוצ אין אמעריקע,