Literarishe bleter · 1931-11-13 · 46 (13.11.1931) · p. Seite 869

זײט 869 9 ריװזרגוריסיז בלגגיבר ו\װ. 6* 3״ד״,- וו/בלט=7ייט/בראט4ר דעדנעבורט״, אין װעצכע ס׳װערמ אדורכנעםידט א פאריזאעא צװײפן דער הײנטצײטיקער אפעדיקאניישער צױויאיזאצ־ע און דער ציװ- ליזאציע םון רעפובליקאנישן רוים. באריני פילניא? \\<\ג\ \'\ י$זרע דער באװוםטער רוםײטעד ער־פטיסטעצער בארים פיצניאק האט העצטגם םארבראכט עטצעכע חדישים א־ן :ױ־יארק. ער האש א־ן ז־ך ארייגגעזאפט א םך איינדריקן, און ער גר״ט איצט א בוך װענן אניער־קע און א־בערהו־פט װעגן;ױ־יארק. איינ־קע איינדריקן זייגע האט ער פארעשנטרעבט א־ן דעם :ױ־יארקער זשורנאל ״נױ כזעםעם״, אונטער דעם :אטען ,.ע־ פערװעל טו אמעד־קא״,;א זײ־געזונם צו אםעד־קע). א באזינדער שלעבטן אײנדרוק האט אויױ אים געםאכט די שטאט נױ־־אדק. ״װען מען ׳שטײט אויף דעם טורעם םון דער ר־זיקער ״םטע־ט עמפיר בירדינג״ און מ׳קוקט אויף;ױ־יארק, — זאגט ער. — זעט םען א נראנד־עז, העדלעך ב־רד, אבער װען מ׳גייט אין גאם, אדער פען םארט א־ן אן או־טאפאביל, א־ז נױ־־ארק א שרעקלעכע שטאט, — די שרעקלעכםטע שטאט א־ן דער װעלט. פען אט־עםט א־ן זיך אר־ין נ־שט אופט, נאר געזאלין. נ־שטא קײן גדאז, קײן בײמעד אויף ד־ :ױ־־ארקער גאםן. ד־ שטאט הויבט זיך צום היםל װ־ א ר־זיקע םטאנע רויך... װי קען פען לעבן א־ן אזא שמאט) מען קען אפילו נישט םארן או־ף ד־ גאםן, װערכע זענען אנגעפאקט פ־ט דער גרעםטער צאל או־טאפאבילן, װאם ד־ ורעלט האט. אין די או־טאפאבילן יאגן ז־ך, ׳שפארן אי־נע די אנדערע״. רער נױ־יארקער ״םארװערטם״ נעפט ז־ך אן די קרױודע םון נ־ו־־אדק און טענהט ז־ך או־ם םיט פ־לנ־אקן: ״פ־לנ־אק דעדט דא קענט־ק - ישר״בט דער ״פארװערטם״ — װענן דעם טוסלדיקן טײל םון נױ־־ארק, די ,,ב־זנעם״־געגנטן, װו פילניאק האט געװוינט און װאס ער קאן גוט״. עד םאדנעסט נאר װענן ד־ םארישטעט אדום נױ־־ארק, װ־ ברוקל־ן, בראנקם און טײלן םון ראננ־א־ילענד, װו ם׳א־ז דא אן א ישיעוד גר־נם און ב״םעד. פריךךיג גיגיטוע — א גזװ־גטר ם׳איז דעם בר״טן עולם װ״ניק באקאנט, אז דער בארימטער דײטישע־ דענקער םרידריך נימ׳שע איז אויך געװען א גלענצנדער מוזיקער. נאך םאד זיין לעבן האט מען אפגעדרוקט ז״נם א םו־ זאקאל״ש װערק ״הימן םון לעבן״, װאם איז אםסמאל או־פגעםירט נעװאדן אויף קאנצערט;. זײער פיל לידער און םארטעפ־אנא־זאכן זענען פובליקירט נעװארן נאך ז־ין טו־ט. אײניקע האט פען נאך ב־ז א־צט נ״שט םארעםנטלעכט. םון דעם 1־טן ־אנואר 1931 זענען ד־ םוזיקאליישע װערק םון ניטשע נעװארן פאלקם־אײגנטום. א״נע א גדויםע בערלינעד םוזיקאליישע םירמע א־ז צוגעטרעטן ארויםצו־ נעבן א םולע זאמלונג םון די װערק און עם װערט געפלאנט א־ינ־ צוארדנען א ,.ניט׳שע־םעםטיװאל״. רער אויטאר םון ״זאראטוםטרא״ א־ז אזוי ארום אויך געװען א גלעצנדעד מוזיקעד. רי \\<\רסי גצהצרסי פר\ױ\\. דער באװוסטער אמעריקאנער שריםטישטעלער ׳שערװאור ענ־ דעדםאן תאט א־צט פארעםנטלעכט א נײ בוך אין ענגלי׳ש ״אם׳שר םרויען״, װו עפ װערט באװיזן, אז די נאנצע װעלט װעדט געםירט און רעג־רט דורך םרויען. מען בו־ט ישטעט, מען גיט ארוים צ־י־ טונגען, מען םירט געשעםטן — אל׳ז םאר די םרויען. אלע, אםילו די אמעריקאנעד םענער לינן בײ די םרויען אונטערן פאנטאםל. _ ערשט דערשינען קאדיע מאלאדאװםהי בײען שיכעלעך #ודעק, װי די ררעלט האט כאר אן עק (■װטפװזיסג אי\ פ<\רו\) אר\ז\ר עױיצרבר — <\רב וײ\ סװיסי ארנאלד נעלדינעל נ־ט א־בעד פ־ט־פ װענן ז״ן באזוך בײ ארטור שנ־צלעד א־ן טאג םון זײן טו־ט. ע־ האט מ־ט א־ם נעהאט א ׳שםועם װענן זײן נעזונט. שנ־צלער האט ז־ך נעקלאגט או־ף נער־ װעישע װײטיקן אין מאגן און האט צונעגעבן: נאד סײן הא־׳ו איז אויסערנעװ״נלעך נעזונט. דער נע׳שפרעך א־ז פארגעקוסען א־ן דעם אדנעטם־צימעד פון דעם בארימטן שריפטשטעלער. ם׳איז א לאנ־ נער צ־מער, ד־ װענט זענען ארומנעשטעלט םיט ביכער און באהאנ־ גען םיט בילדער און אױטאנראםן םון נעטע. שנ־צלער האט נע־ שריבן שטענדיק שט״ענדיק ב־י א הו־כן ט־של. ב״ דעד װאנט — א װינ־שטול, אויף װעלכער עד האמ ליב נעהאט אין א האלב־ ל־ננידקער פאזע ד־קט־רן אדער םתם פלוידערן. דאםמאל א־ז נעװען א שמועס װעכן ד־ דראמאט־שע װערק םון ישנ־צלערן. — א־ך װיים — האט שנ־צלער נעזאנט — אונזער ־וננט הא־.ט, אז מײנע פ־עםעם זענען להלוטין נישט הײנטצייטיק... ער האט םארװארםן דעם קאפ, א קרעכץ נעטון א צונענעבן: — :ו, װאם? אין א 50 ־אר ארום װעט םען אין זײ ז־ך װידער דערםאנען. אין דער אלטעד שאנק זענען נעלענן שנ־צלערם מעמוארן. זײ באשטײען םון 3 מ־ילן. דער עדשטער טײל דארף פובליק־רט װעדן באלד נאכן טויט, דער צװײטער ט־יל — אין 10 ־אר אדום, דער דריטער, דער םאםע־וױכט־קסטער — א־ן 50 יאר נאך זיין טו־ט. ער האט נאדנישט נעצװײםלט, אז אויך אין 50 יאר ארום נאך זײן טו־ט װעט זײן נאך גדו־ס דער א־נטערעם צו זײן לעבן און צו זײן ב־אנראםיע. ״הידראצצוסוראר״ פ\\ וזאריטוזא טואגױיא\ אין דאטנםארבאנד א־ז א־צט דעדיש־נען אין א באזונדעדער אויםנאבע דער ראםאן פון דער ־ום־שער ־שד־םטשטעלערין מאר־עטא שאניניאן ״הידראצענטראל״. דער ראמאן, װ־ דער דאםאן םון לע־ אנ־ד לעאנאװ ״םאט״, געהערט צו דעם נייעם ט־פ ווערק, ײאם זענען א־צט א־ן ראטנםאדבאנד שטארק אננענוםען: זײ שילדעדן דעם או־םבוי, די פארשטארקטע פראדוקצ־ע א־ן לאנד א־ן צוזא־ מענהאננ מיט דעם ״םינם־ארפלאן״. די םאװעטישע קו־־ט־ק א־ז םול םיט לויב־נעזאננען װענן ד• װערק, ײעלכע ׳שילדערן די מענטישן, װעלכע זענען םארנומען מ־ט דעם או־םבו־ענדיקן םא־ ציאליזם — און בע־קד — מ־ט ד־ ארבעטער, װעלכע זענען בא־ ׳שעפט־קט מ־טן אויםשטעלן אונטערנעמוננען. װאם נייען אדײן א־ן םינםיארפלאן. אין די ראמאנען באמ־ען ז־ך ד־ מחבר־ם צו ׳שילדערן אט ד־ באנייםטערוננ, װאס סארכאפט ד־ ארבעטער און פארבינדט זײ מ־ט דער ארבעט. דער מענטש װע־ט צונו־םגענאסן פ־ט דעם אלנעמײנעם שאפן, ער בדעננט א קרבן זײנע אלע א־נ־ דױוידועלע א״ננשאפטן און דײכקײטן דער אדבעט לטובת דעם םאציאליזם. אויף דעד באדאטוננ םון די םאװעטישע ׳שרייבער האט מען םיל נערעדט װעגן די צוױי נײע װערק: ״שאניניאן און לעאנאװ״, ״הידראצענטראל״ און ״סאט״, — אט די צװײ נעמען און אט די צװײ װערק האבן םינודידט אין דער נאנצער דיסקוםיע אין םאד־ ־שײדענע קאמבינאצ־עם און אין ד־ םאמע פארשיידנארטיקע צוזא־ מענהאננען םיט אנרערע נעמען און װערק. שאנ־נ־אן און לעאנאײ — דאם איז די אקם, ארום װעלכער ם׳האט זיך נעדרייט די ראד םון דער דיסקוםיע. א \יי בוג \\<\ג\ גטארג ברא\ד<\<ז די נעװעזעגע םעקרעטארין םון נעארנ בראנדעם הערטרודא ריננ האט םארעםנטלעכט אירע זכרונות װענן דעם בארימטן קריטיקער. ארטןםאודטר וואױזיגו א רא<זא\ דע־ באװוםטער ארט־םט אלעקםאנדער מא־םי :זאט אננע־ שר־בן א ראמאן ״נאפאלעאן אויף דעם א־נזל הייל־קע העלענא״. א \ייטר רא\זא\ 9\\ אפסיא\ גזױסרטר א־ן נױ־יארק איז איצט דעדשינען א נייעד ראטאן םון בא־ דימטן אםער־קאנישן דאמאניסט אפטאן םינקלער ״רויטישע וױ־