Literarishe bleter · 1931-10-16 · 42 (16.10.1931) · p. [Seite]

גגארגג\<\, פרײסויס 6\ אןזסיאבטר \93< גר. 50 $בססר '$רג$נג פרײז יידלדיז א־־ופגלדידטני וואםשריפט פאד ־יגלעדאביוד 1■ טעאפזןןראוןקונספ! מחןףא ידוײייד פארקאג 3.קקעוגק-ן,הארש^ ז? ם ן ר ײ ז ע ן! ון '? ג ט א אינטערעםאנטע פערזענלעכקײט פון דער ד־ןשכלה־צײט וב\גז \<\גרעוגגםסי\ יארבײגו פ\\ עיװואר יטןב בי(\1 ישי״דן... אי; ״בכורי העת־ם״ םון יאד תקפ״ח (1828) א־ז דא זײ;ע אן איבעדזעצוננ שון דער באװוםטעד פדאגצויז—.־עד פאעכ״ז ״ה־דדות״ (פון אדעגא בעדקען) איז דעד סט־ל פון דער איבע־- זעצונג ׳פײן און אננענעם. און א יעאד, װאס לויט דעם ־עט״גע־ פון גאליצ״טע מיטורדים איז דער העבדעי׳טעד איבעדזעצעד נ״טט געװען אפנעה״ט אין מיטקל, װארום דאן װאהט עם געװען א טייםטעדװערק פאד די העברע״טע פעדאנאנן. אבעד דעם דאזיק פעלעד א־ז לײכט צו פארריכטן אן יםום טי״• כדי צו געבן דעם מאדערנעם לעזעד כאטיע א יעטיקל באנדיד פון ביקם םטיר, וועלן מיד זיך דעדרויבן צו ציטידן ד• ערי״טע עטרעכע פערזן פון דעד דאזיקעד איבערזעצונג: ילד םאושר! מ■ זה יתן רי רחבל! את רב טובך, ואת גם׳שך הטהורה! כל עו׳טר וכבוד, הטה יםוא והבל, השאה ברבך! אך היא אבן יסרת. הי׳טן רבטח, וער עפעפיך תנוםה, חרומות ׳טקטות מנוחתך י׳פמורון, אלה רעים נאםנים, רשנה נעיםה, עם שכױת חמודות, רםגי דםױגך יעבורון... עם איז כאראקטעריפטיש םאד ביקן דער אויםװאר םון די ענגלישע און פדאנצויזישע דיכטער, װאם עד האט איבערזעצט אוױי העברעיש (אין דעם אײגציקן העבדעישן אדגאן דאן, ״בכו־י העיתים״): םון ארעקםאנדעד פאפ, רמ׳טיר, זעצט ער איבער די א־ע װעגן אײנזאםקײט. םון דעם פראנצויזישן דעםוריעד — די אידיריע ״די יטעפםן״. דאם װארםט א ריבט־שטדאר אויף זײן אינדױוידוא־ ריטעט. בענקשאםט נאך פיטטות, נאך תםימות, נאך דער נאױו- טעט םון די קיגדעד־יארן, נאך דעד שטירקײט פון פעלד, װ״ט פין דעם רעבגם־נעטומא... אבעד דער דאזיקעד טרוימער איז נ־יטט אפגעדיםן פון רעבן און גיט זיך אפ א חשבון אין די אקטוערע פדאברעמען, װאם זענען אין יענער אויםנערודערטעד צײט נעשטאנען פאר דער ״דישער נע־ זעאשאפט. רי קעמםער םאר נײע ןזרדענוגנען אין דעם ײדישן רעבן, די משכירים, זעגען זײגע פרײנט און חבדים. עד ארײן איז איינעד פון די אקטױוםטע צװישן זײ און האט זײעד א גרויםע ה׳טפע־, אדאנק זײן אינטערעקט, זײנע פעדזענרעכע מערות, זײן גרויםער ביאדונג. אויט דעם פא־״טעד פון דער ײדישער השכרה אין גאריציע, ״טהאא װײנרעז, אױ עד אפימ געװען דאש־הקהר אין דעד דאן בא־ שטיא און אומבאמערקט, פון קיינעם נישט םארצײכנט, איז אריבער דער הוגדערטםטער יאדצ״ט פון א״נער םון ד• ארינינעי־ סטע פעתענרעכק״טן אין דער ײד״טער השכרה־באװענוגג - םין פװז\אל יט?ב בי?. א־ן ב־קם פאדנעסן װעדן שפינאט זיך אפ אן א- בעריקער שטריך אין דעם טראגישן נורא פון זײן אויפקום און אומ־ קום. אװעקגערויבט פון דער װעלט אין םאמע אויםברי פון זײנע נײםטיקע כחות דורך דער כארעדע, װאס האט אין יאד 1831 נע־ בושעװעט אין מזרח־אײראפע, איז אים גישט באיטערט נעװען, אז עם זאל כאטש בר״בן נאך א־ם א .זכר אין זיתע װערק, װעלכע;ד האט נישט אװםגעהערט צו שרײבן מיט דער כוונה, אז זײ זאין םאדעםנטרעכט ׳װערן ערשט נאך זײן טויט. אין א םיר יאר ארום גאך זײן טויט האט די נרויםע שרפה אין בראד, װאם האט נעמאבט א תל םון זײן הײם־שטאט, אויך נישט םארשויגט זײן ריטעדאדישע ירושה, און םון דער דאזיקער װוגדערבאדער פעדזעצרעכק״ט, װאם האט אװי טיױ משפיע געװען אויױ זײן סביבה, איז םאר די קומענ־ דיקע תרות נעבריבן אויפגעה־ט בלויז א בינטל בדױו צו זײנע גאעגטע םרײנט און א פאד שירים. אבער אויך םון דעם דאזיקן קרײנעם ברוכשטיק םון ביקם גײםטיקן אוצר ראזט זיך רעקאנ־ סטרואידן זײן נשמהדיקע געשטארט, און דאם װערן מיר איצט פרװון טון אין דעם דאזיקן אדטיקר. * * * נישט דאם ארט און גישט דאם יאד םון ביקם געבורט א־ז גע־ נ<י גישט באקאגט, מ׳נעמט אבער אן, אז דאם עדשטע איז בראד און דאם צװײטע איז אן ערך 1770. ער האט געשטאםט םון ז״ע־ אן אגנעזעענער און מױחסדיקער משפחה און האט נאטידרעך בא־ קומען א נדינדרעך ײדישע ערצױננ, געגרײמ זיך םאר א רב. צי אונטער דער השפעה םון דעם בארימטן השכרה־פידעד מענדר רעםין סאטאנאװער, װי מאנכע זײגע ביאגראםן װײזן אן, אדער גאך םון זייז ערטעדךהויז — ם׳איז אבער באקאנט, אז ער האט אויך בא־ זעםן א ברײטע, ארנעטײנע בירדוננ און האט באהערשט די נרויסע אײראפעישע שפראכן. אין זײן םאנאגראםיע װענן שי״ר שרײבט דער היםטאריקער םון דער השכרה ד״ר שמעון בעדנםערד: ״צװישן ראפאפארטם חברים, װאם צװישן זײ זעגען נעװען ר׳ יצחק ערטעי, ר׳ שטשון בראך, ר׳ יהודה מיזעם און אגדערע, דארױ מען באזו.־ דערם דערמאגען דעם חכם יעקב שטואר ביק. א העררעכער ױגנ־ ריגנ... ער האט םאדשטאגען כמה רשונות און נעװען בקי א־ן װעאט־ רעכע גענגשטאנדן... פראנצויזיש האט ער געקענמ בעםער פון