Literarishe bleter · 1931-09-25 · 39 (25.9.1931) · p. Seite 754

4 ריסיעדאדיבגגו בל(זװ<ן\־ ו\\ז. 39 3861) זײט 754 ׳ץ ל י ס ס ר ע \רפר פיפפפר סזןלז גרןיס\ זגפרפפרבןג פן\ דפר ףראונױױינגינור פייראח זיך נעפועלט און אײנגעפונעז, אז ער איז נרייט צוצוטרעטן צו דער ארבעט. בשעת ער האט צונויםגערוםן די ערשטע באראטוננ םון זײנע מיטארבעטער, .האט ער שוין םארמאנט א שלא רוי־טאטעריאל — בײ׳שםילן װי אזוי עם זענען באנוצט געװארן םאדשײדענע װערטע־ דורך נאערליי מחברים, אנגעהויבן םון צװעלפטן יארהונדערט ביז װיקטאד הונא און אאסארטען, װי אויך מוסטערן סון דער םאאסם־ שפראך. דער אנהויב, דאם םארמעסטן זיך םון דער ארבעט, איז נעװען תאאאםאא, און אםיאו איטטרע אא״ן האט אכתחיאה אננעהויבן צו צװײםאען: צי עס סאן סאעהן דאס אעבן און די כוחות םון א מענטשן אויפצושטעאן פון אט דעם באאם און מישמאש םון דע־ דעכצן דעם אויםגעהאאטענ׳עם, םימעטרישן בנין פון א־װערטער־ בוך. עד האט שוין אםיאו נע׳װאאט מסצר זײן די ארבעט, ארויםאאין באויז א סיצור־װערטערבוך. ע־ האט אבער נאײך אםנעװארםן דעם דאזיסן נעדאנס. ״דאם װאאט אויף זיכער געווען א םאסט םון טא־ דאאישער ירידה״, — האט ער נעשריבן אין זײן אינטערעםאנטער בדאיםוד ״װי אזוי האב איך נעארבעט איבער םיין װערמערבוך״.— ״די יענ־סע, װאם באעטערן דורך ם״נע םיר בענד, ז״ערע םיר טויזנט זײטן אין דרײ שפאאטן, פארשטײען, נעװײנאעך, אז איבער אזא ארבעט האט מען נעדארפט פטרן םיא צײט. מען זעט אבעד נישט, װיםיא צ״ט, םאדא מאםע צײט מען האט נעדאדםט פטדן אויח אומזיםטע, ארויםגעװארםענע זוכע׳נישן,^ אויוי איבערארבע־ טוננען און אויםבעםערוננען״. די דאזיסע אויםבעםערוננען זענען ם׳רוב נעמאכט נעװארן אין ד■ סארעסטעם, און עם האט נעװײנאעך געדויערט צװײ חדשים, ביז די סארעהטעס זענען צוריס אפנענעבן נעװארן אין דרוס. בדי אױסצומײח די טעכנישע שװעדיסײטן בײם איבערברעכן דעם טעהסט, װאם װאאט שטאדה פאדטייערט ד• דדוה־סאסטן, האט זיך איטטדע באמיט צו מאכן די אויםבעםערונגען אויף אזא אוםן, אז ד• װערטער און פדאזן זאאן פארנעמען פונסט אזויםיא ארט, װי די, װעאכע זענען אויםנעמעהט נעװארן. פאד די 23 יאר איז ד• ארבעט באויז אײן מאא איבערנעריםן געװארן. דאם איז נעװען אין יאר 1870. די איבעריהע צײט האט איטמ־ע מיט זײנע מיטארבעטער נעארבעט אן א־בעררײם. פאםטער האט אננערוםן איטטרען ״דעד װעאטאעכער הײאי־ סעד״ און, װירסאעך, ער איז מאסע געװען א םערסװירדיה גוטער, פשוטעד און אן אײנננוציהער מענטש. ער האט נעאעבט, װי אז אםתער סתבודד. איטטרעם םרוי און טאכטער האבן אים צונע־ האאפן אין זײן ארבעט, צוזאםען מיט די אנדערע מיטארבעטער. און םײ אין פאריז, םײ זומערצײט, אויך דער זומערװוינוננ א־ן מעניא־דע־רוא, איז איטטרעם טאג נענאננען װי א זײנער: רי ארבעט האט זיך אננעהויבן פינסטאעך 8 א זײנער אינדערסרי און זיך פאױ־ ענדיהט חרײ א זײנער בײנאכט. צום נאיס איז איטטרע פיזיש נעװען נעזונט װי א מויער, הנם זײן הארץ — װי עס דערצײאט דער דאהטאר אדםענגא — איז נעװען ״אננענריםן״. א״נםאא, העבםטנם צװייםאא אין יאד םאענט ער באסומען אן אטאס. דאם הארץ האט זיך דעםאאט אפנים אפ־ נעשטעאט, דאם אטעמען איז נעװארן באשװערט, דאם נעזיכט א-ז נעװארן באאם. איטמרע פאענט זיך אויפהויבן און נענוםען שטארס דײבן די ברוםט. און באאד האט דאם הארץ װירער אננעהויבן צו סאאפן און אין א שעה צװײ ארום האט ער זיך שוין נעםיאט אױם־ נעצײכנט נוט. באויז אײנםאא האט מיט אים נעטראפן א מער־ערנםטער אטאס, און דער םאא, װאם האט עם נורם נעװען, איז זײער כא־ ראהטע־־םטיש םאר איטטרען. זײן םרײנט און חבר־אדעה, דער פא־ ז־טװויסט און עסאנאמיםט דױנאן װיט, האט באהומען םון אײנעם א פדײנט, א רײכן עננאענדער, א בריװ, אז ער װ.עט םון דער ירושה, װאס ער דערװארט, שענהען א מיאיאן פראנה פאר דער אדגאניזא־ ציע ״נעזעאשאפט םאר פאזיטױויסטישער װיסנשאםט׳/ םאר איטט־ רען איז די דאזיסע ידיעה נע׳װען זײער א דערםרײענדיסע, אבעד ״מײנע פדײנט, א־ך עצה אײך, איד זאאם ז־ך הײנמאא נישט;עמען צונױפ־םטעאן א װע־טערבוך״, — האמ א־טמרע האאב־ א־ראנ־ש, האאב־ערנםט נעזאנט, בשעת עד האט פארע׳נדיהט זײן בא-מטן ״ײע־טערביר פון. דער פ־אנצױז־שער שפראך׳/ דער דא־ ױהער װערטערבוך א־ז אײנע םון די סאראםאאםטע ארבעטן, װאם אײן מענטש האט אמאא אפנעטון. װען מען זאא נעמען די שפא^טן פון דעם פ—בענד־קן װעדטערבוך און זײ אויסאײנן א״נעם נאכן אנדערן א־ן דער אעננ, װאאטן זײ פארנומען א שטח םון 37 היאא־ מעטער. נעװײנאעך זענען נישט אאע 415630 מאנוםהריפט־בויננם אננעשר־בן נעװארן דורך איטטרען נופא. — עם האט בײם א־ם נע־ ארבעט א נאנצע־ שטאב נעה־אםן, אבער הײן אײן שודה איז נישט אװעס צום זאץ, אײדער איטטרע האט זי נ־שט איבערנעסוהט און, מערםטנטײאם, צוגעגעבן זײנע אױםבעסערוננען און הוםפות. איטט־ע האט נעאדבעט איבער דעם דאזיסן װערטערבוך נאנצע 23 •א־. ד• ע־שטע בױגנם זענען אפנענעבן געײארן א־ן דרוס דעם 27 םעפטעמבער 1859 און ד• אעצטע — אין •אד 1872. נא״ך נאכ• דעם, װ• דאם װערטערבוך א־ז דערשינען, האט זיך איטטרע נענו־ מ־ען אױםצובעסערן דעם טעסםט פאד א נייער אױפאאנע. ער האט דערויף נעארבעט ביזן טויט — ביזן •אר 1881. הײ-אד איז נע־ ײארן פונהט 50 יאר, ױנט איטטרע איז נעשטאדבן. דע־ דאױהער ־אדצײט א־ז באױז דעדמאנט נעײאדן א*ן א פאר;אט־צן אין ד• פאריזער צײטוננען און א*ן ד• זכרונות פון אײנעם פון א־טט־עם מ־טארבעטע־ דער אעצטע־, ײעאכעד אעבט נאך — פון דאהטא־ ארמעננא. איטטדע האט כשר פא־ד־נט אױף עפעם מע־ עד ה־ום א־ז זײן װערטערבוך איינער פון ד• בעםטע ײערטע־ביכע־ אױף נאר דער ײעאט און פאד ד• פ־אנצױױשע ש—םטשטעאער אױ ע־ — א ט־ש־בוך, אן װעאכן מעז האן ױך נישט באנײן. דא זענען אױפנעזאמאט נישט נאר ד• באשטיסוננען פון װעדטע־, נא־ אײך ציטאטן פון אאטע און נײע שריפטשטעאער, ײאם דערװײזן, אײף וױםיא עם ענדערט זיך דער זינען םון דעם באט־עפנדיהן ײא־ט און וױ מען הען דאם באנוצן. בײם צונױפשטעאן דעם װערטערבוך האט זיך איטטרע נע־ האאטן בײ דעם באא: ״הײן זאך נישט טרעםן, הײנמאא זיך נישט פא־אאזן אײף השערות און אויף דער אינטואיציע, שטענדיה נרײט זײז צו אערנען א.־ן דעראערנען׳/ דעם װערטערבוך האט ער אננע־ הויבן צונויפצושטעאן בשעת ער איז אאט נעװען 40 •אר, ער איז שױן דעמאאט נעװען א דײפעד מענטש, מיט םיא וױםן אין פאר־ שײדענע נעב־טן. אױטן פאך און שטודױם איז ער נעװען א מעד- צ־נע־, אבע־ שוין א־ן זײן פ-ער ױגנט האט ער שוין געהאט זײער א גדױסע •ד־עה א־ן די אוראאטע שפדאכן און זײן איבערזעצונג פון ה־פאהראטם ויערה האט אים נאײך נעשאםן א רעפוטאצ־ע פון אן ערשטהאאםיהן וױםנשאפטאער. רע־נאך האט א־טטרע אפנעדדוהט זײן א־בערזעצוננ פון פאי־ ניאם ײערה, פארשוננען איבער דער נעשיכטע פון דער מעדיצ־ן און א מעד־צ־נ-ש־כ־רודנישן װע־טערבוך, די נעשיכטע פון דער פ־אנצויזישער שפ־אך, אן א־בערזעצוננ םון א טײא םון האםערם ״א-א־אדע״ אויף דער פראנצו־ױשער שפראך פונם צװעאםטן •ארהונדע־ט א. א. ײ. א־ן די פע־ציהער •ארן פון פאד־הן ־ארהונדערט האט ער זיך נאענט באהאנט און באפ־ײנדעט מ*ט אוינוםט האנט און נעװארן א״נער פין די הײםטע און אננעזעענםטע אנהענגער פון דעם פא־ ױטױויזם, װעאכן ער האט נעוױרמעט א רײ פיאאזאפ־שע װערס. דאם הױפט־ײערה איטטרעם איז אבער דעד אויבנדערםאנטער ״ײע־טע־בוך פון דער פראנצױױשער שפראך״. א־טטדעם נעדאנה א־ײםצונעבן דעם עט־מאאאנ־שן און היםטארישן ײערטערבוך א־ז אײפנענומען נעײארן זײער װארעם. דערהױפט האט זיך םיט דעם שטארס פאר־נטערעם־רט דער פאראענער אשעט, ײעאבער האט ױך מתהײב נעװען צו צאאן איטט־ען 2400 פראנס א ־אר פאר דער ארבעט איבער דעם װערטערבוך. עם זענען אבער םאריבער עטאעכע •אר ביז איטטרע האט בײ