Literarishe bleter · 1931-09-18 · 38 (18.9.1931) · p. Seite 726

לי88^\־י<58 בר558\־ ן\5■ 38 0851 זײט 726 ׳יי ע ד ע? *1 ד נ א ד ד ש א ו וצ\ ױי\ 75־גי\ גטבױרו<זיזג1 א רערינערונג, חעזם פאדשעמט, זאצ ד#וס ברענען!... א״ניקע שטיק־ צעך ׳שאפן־םעצ מיט םיצ גרײזן באשריבעגע״. דעד צװײטער יםוד ב״ בערנארד ׳פאון איז נאטוראציזם. נדויסק״ט איז םוף־כצ־סוך אײן ׳עטדיך צװישן א סך אנדערע. װען איך װעצ װײזן נאפניצעאנען אדער ביםםארקן םון גולט זײטן, דאן סוז ארויסקומען אן א־ראנישע ׳שיצדערוננ. די דאזיקע ריכטונג, װאם האט די פוצםמע רעכט אננערוםן צו װערן נאטוראציזם, ׳עטאםט פון נעטען. א־בםען האט קיין אײנע פון זײנע דדאמעם ני׳טט געהאצטן פאר א ר־כטיקע טראנעדיע, װען אםיצו זײ רואכן נע־ וױדקט ברו־ו טדאני׳פ. דאם זעצבע איז ב״ סמרינרבערנן, און אםיצו בײ טעטערצינקן, צום בײשםיצ אין ״פרינצעםין םאצײן״, װען אין א נאכט פוצ םיט םארד און שו־רערצעכקײטן זאנט דער קיניג: ״איך װאצט איצט א בעצן נעװעין אויף אביםצ םאצאט״. דאם ביםצ םא־ צאט פעצט אוים צום פוצשטענריקן ביצר םון דעם טעגט׳שצעכן צעבן, פונקט אזוי װי די נרויםע םראגישע דערשיטערוננען. נאך דעם אצעם קאן נאך זײן א סברה, אז די איראניע איז בײ שאון א זעצבסטצװעק. זי איז אבעד נישט מער װי א םיטצ, און רװקא א רערצױננס־מיטצ. ראס פאצק האצט אים םאר א װיצ־ צער, װײצ אצם דערציעו־ ^ר־־^ייסטרײכער און אינטערעםאנטער פון די אצע, װאם זענען אים. יענע םצענן די םצענעס נצײך פארװאנדצען אין א טריבונאצ, זײ האבן קײנםאצ נישט נע־ זוכט ק״ן מאםענט צו םארזארנן דאם, װאס זײ װיצן און צו װאם זײ פיצן זיך בארופן. שאו אבער צעדנט זײ׳נע אמתן אויף אן אום־ דירעקטן װעג; עם זאגט זײ נישט ארוים פשוט, ער באשטיםט נישט זײנע םינורן פאר פרעדיקער און גוצט זײ נישט װי אינסטרומענטן. כדי אויםצודריקן ז״ן אידעאצ און צעבנסשט״גער, װײזט ער דעם םענטשצעכן שיקזאצ און דאם צעבן נופא און צאזט איבעד פאר דעם צושויער, ער זאצ אצײן םון די נעזעעגע נעשעענישן אבםטו־א־ ה־דן און שאפן פאר זיך באשטיםטע פארמוצן און נעזעצן. דער מענטש װיצ שטענד־ק זײן עפעם אנדערש, נישט דאם, צו װאס די נאטור האט אים באשטימט. ער שטײט נישט אויף אײן ארט, ער קוקט קרום אויף זײן שכן. אבער אצע מענטשן זענען נצײך װערטפוצ, װען זײ זענען נעהארכזאם דעם נאטור־נעזע׳ז. אין ־עדן מענטשן, אפיצו א־ן דעם דורכשניטצעכן און פשוטן םענטשן, װ־רקט שטיצ און געהײם דער כוח און חסר, מיט וואם ער איז בא־ שאנקען; דאס איז דאך רער עיקו־, װאם האצט אים בײם צעבן, און דאם האט ער צו םארדאנקען זײן עקזיםטענץ; אן דעם װאצט ער נישט געװארן דער אײנמאציקער אינרױוידואום. די םענטשן םאר־ מאגן אבער זײער װײניק אויפריכט״קײט קעגן זיך נופא, זײ זאצן אנערקענען זײעדע אײנענע פעיקײטן. נצײך םיטן טאצאנט, װאם זײ האבן םון נאט, האט דער טײװצ אין א נישט־באװאכטער שעה זײ באשאנקען םיט א קעננמיטצ, אן אוטהײמצעכער דראננ, נישט װעצן זײן דאס, װאם ער איז. מיט דער ראזיקער אויםטערצישער נײסט־קער קראגקהײט האבן נאך נעציטן אדם םימ חוהן. איז פאראן נאך עפעם שענערס םון דעם גן־עדן? אבער פאר ארם מיט חוהן האט דער נן־עדן נעהאט אײן חסו־ון־. ס׳איז דאך נעװען םאר זײ באשטיטט. און ירער טענטש האצט, אז נאר דאם איז א גן־עדן, װאם איז פאר אים ויטופ באשטיטט. אפנים, אז די ערשטע מענטשן האבן נעהאנדצט צאניש און קאנםעקװענט, װען זײ האבן נישט נע־ העדט נאטם געבאט, און נאר איבערנענומען די צאניק, װאם איז דערפונדן דורכן טײװצ. שאו װײזט אונז, וױ די מענטשן טראנן זײער נאנץ צעבן א מאםתע, און נישט נאר קענן אן אנדערן, נאר קענן זיך זעצבםט, ביז דעם טאנ, װען די שעה םון זײן שיקזאצ שצאנט, און זײן אםת־ דיק װעזן װערט אנטפצעקט. אין שאום ״טייװצס תצמיד״ זעען מייר, צמשצ, דעם רישארד דאדזשאן, װאם אצע האצטן אים פאר אן אװאנטודיסט און פי׳עטעטצאזן נראבן ױמ, ער זעצבסט האצט זיך אויך פאר אזעצכן און נצײכצײטיק זעען מיר אגטאני אנדערסען;נןן פ ד 3 ע בערנארד שאו איז א צאננע צײט נ־שט םארשטאנען נעװארן, און אזוי איז ער אםשר ביז אויף חײנטיקן טאנ. זיין ״קאנדידא״ ענדיקט זיך דערמ־ט, װאם מעדטשבענקם גײט אװעק, און דאס פאיר־ פאצק װארפט זיך אײנעד דעם אנדעדן אין די ארעמם; שאו נימ אבער דעדב״ צו: ״נאר דעם סוד פון דעם דיכ־ טערם הארץ האבן זײ זיך אצץ נישט דער־ װוסט״. מענצעך, אז דער בדײטער עוצם באציט זיך צום דיכטעד שאו פונקט אזו־, װי ד; משפחה םאדעצ באציט זיך צום דיכטעד מעדטשבענקם. אפשד טראנט אויך שאו א םוד אין הארצן, װעצכן ער היט זארניעװד״ק אפ. ער איז נאר אן אנדערער, װי ם׳שטעצט זיך אים פאר, און װען רער פארהאנג צאזט זיך אדאפ. נײט ער אײעק שט־צ, ם־ט אן אמת אין הארצן, װאם נאד ער אצײן װײס אים. פאר א דיבטער איז נאר ק״ן מעצה נישט, ײען ם׳שטעצט אים צכתחיצה ארײן אין א באשט־מטער דובריק. םאד בעדנארד שאון א־ז דא א פאדטיקעד עט־קעט: ער איז אן אידאנ־קער; און דער עוצם פצעגט קוקן אויף זײנע װעדק, װי אויף א ביצד םיט א סוד, אונטעד װעצכן עם שטײט א פראנע: ײו א־ז דא די א־ראניע? אײנער פון די גרונט־שטריכן בײ שאון א־ז דאך םאדט א־דאנ־ע. עס איז ד־בטיק, אבער זײן איראניע איז נארנישט אזא אײנפאכע, זי איז ז־יער א קאמפציצירטע דעדשײנונג. זי באשטײט פון דדײ ־סודות. דער ערשטעד יםוד איז בערנארר שאום אינערצעיכע שנאה צו פאעזיע. דעד דראםען־שדײבער איז א פאצקם־רעדנער, דער ראטא־ נען־שר״בעד איז א גאנצער קאכצעפצ, װאס שפיאנירט אוים פדעמדע סענטשן, דער ציריקער א־ז אן עקםהיביט־אניסט. אט די אצע זאכן האבן םוצ נעםאכט די מאם פון בערנארד שאום ײידער־ װיצן צו אצץ. ער האצט ז־ך ב״ דעד זעצבעד םײנונג װאם יאהאן נאגעצ, דער העצד םון האמםונם ״םיסטעריען״: ״איר װײסט, ײאם א גדו־םער ד־כטעד איז? דער גרויסער דיכטער א־ז א טענטש, וואם שעמט זיך נישמ, װאס װערט נישט אזוי שנעצ רויט פאר זײנע אי־נענע שארצאטאנערײען. בײ אנידערע נאראנים זענען פאראן מא־ מענטן, בשעת זײ ײערן רויט פון שעמעװדיקײט, װען זיי זענען מיט זיך אצײן, אבער דער גרו־סער ד־כטער נישט, ״ער האצט זיך אויך בײ דער זעצבער םײנונג װאם זײן צעזאר, װעצכער האט אויף דער מעצדונג פון פטאצעמעוסעם געצערנטן ערצ־ער, אז די ביבציאטעק פון אצעקסאנדריא, ״דאם ערשטע םון רי יזיבן װעצט־װונרער״ שטײט אין פצאםען, — גאנץ רויק נעענטפערט: ״טעאדאטום, איך בין אצײן אן אויטאר, און איך זאנ דיר: עם װעט בעםער זײז, ײען די ענ־פטער װעצן זיך צעבן זײער צעבן, אײדער זײ זאצן זיך םאר־ װיגן ט־ט דעד היצף םון זײערע ביכער... דאס װאס װערט דארט פארברענט, איז נישט םער װי די דערינערוננ םון דער םענטשהײט, *.) טגא\ פריעדטל איז א באוװלזסיער רײסיפוער מריפפטגיטרער־ רטוןטר, רוור וזזזבר פװוז באריגופ־געווארטוטוז וװורע ״וןררפור־ גטוטינפוו רוור ויױור צייפי■ אי\ 3 בנװר. \־װר.