Literarishe bleter · 1931-07-17 · 29 (17.7.1931) · p. Seite 565

^זײט 565 ־טערארישע בלעםער נימ 29 ו376> ןןאך צז וואך :טעאטער און קונםט װווו' זענען םןרס די חשינע *מריק>נער קינםסלער, סאררןס םײדן וײ זויים סוילן? סןריס שװוויץ קלײנם זיך 1לץ עו קוםען *העד, יעקנ נן• עםי *יז *װעקנעסערןןקײן *רגענסינע. און *ונזעי ק*םינסקי*סע*םעי •״ססעװעט, — ניםפץ מיםזװעםען •רויםנופערן ••רן עולס• אין סריז געסינס זיך *יעט די נזװײסםע ײדישע *רסיסםין נערםע גער■ םטין, װ*ם איז נאריפם געװארן םים אירע אוים• סריםן אין שװארנס קונסס*םעוסער. אמת, זי הןס ןנגעהוינן סים ן סעלןדרנסע ,איך װיל קינד׳, ןנער אינס סרעס זי אויף אין אינםענס ,נןר•'. מיר *רעגן: איז •*ריז םער ןרנ ם*ר ן ײדיש םעןסער װי אין װןרשע ז װןלס *ששד די .װילנער סרו*ע• *רן*געםןרן •ון לןדו קײן װןרשע: אםשר װעם דןם םןל װןרשע הןנן םער •*רשםענדניש סןר די ,װילנערי, װי נוריק מים־ן יןר. אין ,נענסרןל״ סעןסער (נײ ה. •עניג• שםײן) גןססרןל-רם •*ני רונינן, — ןן *רסיםםין * סעלקע, פים •ײנע ןרםיםםישע םעגלענקײסן. זי שפילס סײן, זינגם הןרניק *ון רוקס זיך *רוים אין דעם נןנץ״נישקשהדיקן ןנס*םנל *ון דעם סע• *םער• םיר הןנן געהערס װעגן אירע אויםםריםן אץ ריגער ײדישן סעןסער. דן הןם זי נישם גע• הןם די פעגלענקײם אויסנוסרעםן אין ן לײםישן רעפערםוור. ןנער *ין ,נלינק ■ןי*ץ• איז ױ נוס, •יל נעסער *ון איר רןלע• *ין דער *יעםע ש*ילן די גוס־נעקונםע סעלקע חנה לעװין און ח. םןנד• לעי, װעלנע זענען * לענגערע נײס געװען אין *ײסלןנד. ינהק סעלד, דער לינלינג סון ,םנזנסױן•, איז ניריקגעקוםען סון ניו״יןרק, ער סרעס אויף אין * ייעםע ,* חתונה אין * שסעסל״, װאו ער װײזס װידערןפןל, ןז ער איו ן נלענננדער *קסיןר און ו נװןס * קןםיקער. ז״ן םןרנרענגען אין *סעריקןנער ײדישן סעןסער הןם אים םיל געגענן. אין דער זעלנער •יעםע ש*ילם זײער •ײן יעקנ *ישער, •עלקער ןקסיןר, װןס הןס נןך •*רןיןין אין זײן רןלע ■ויםיק אין .דער א״ניקער נ*ר• געװױן, *ז ער איז ןן ןקסיןר. דער ןרםיםםן־סןרײן אין •וילן הןס ןרוים• נענענן * נױלעסען װעגן זײן סעסיקײם און װעגן די •ערםפעקסיװן •ון ײדישן סעןםער און *רסיםסן אין •וילן. ױליום *דלער און רודןלף זןםלוװםקי םרעסן אויף אין * נ״ער אויפסירוננ •ון שלום עלינםם 200.000. ו םןדע אויף .אויסן װענ קײן נוענןם- א״רעס• (װי ןפןל *ויף .חתונות• — .די רופענישע חתונה*, ,די *םעריקןנישע חתונה״, ,די אוקרויני• שע חתונה• א*ו'װ): אין לןדז שיילס די םרויע סון װןרשעװער ,•ןלקס-סעןטער*, און אין װילנע פןריס ל*ם*ע און שושנה — *לץ .אויםן װעג קײן נוענןס אײרעם״• ם• קןרןלןװו הןס •*רענדיקס אירע גוסס• ש*ילי אין לעםנערג• 5 ,מד גןלדער״- סון אירענע נעפירןװםקי — גײס אי*ס אין ן •ילם אין םןרשײדענע לענדער• * רײ לענדער םשה עדלינםןן. מ םרײנס ••ן ײמשן װןרם װערן גענעסן אים םיםהעלסן אין זײן ןרנעס נו םןרשירײסן ײרישע נינעד און *ין דער זןםלונג •ון *נןנענסן •ןר די .ליס. נלעסעי*. דער נןװיססער ײדישער מנסער י. י. שװארץ, װןם חןס דעם לענסן יןר נעװאוינט אין •ילנדעל• סיע, הןס סןרלןזס מ שסןס. *ןר זײן ןנסןר איז *ײנגעןרדנס נעװןרן לננוד אים מרך שןרשײדענע ײדישע קולסור־ןרנןניזןניעס * גרויסןרםיקער .זײ• געזונס״־ןװנד. ם׳הןנן נערעים װעגן דעם מנסער, װענן זײן ,קענסןקי• *ון װענן זײנע *ינערזענינ• גען •וןי״דעי *לסער הענרעןשער וןעויע: ה. םי• נעל, סון *רנעסער.רינג״שולן*ק*םיםעס; סישםאן, •ון דער קולסור-נעזעלשנםס אץ •ילןדעלסיע; שנײ• דער, •ון מ •ןלקםשולן; סײםןן, •ון ארנעסער• ריננ*שולן*קןמיסעס; ד*ר קןליש, •ון נוניןנולן קולסור-נענסער; גןםםעלד, •ון •רןגרעסיװן קולסור• קלונ ן ליזו נריננלןם, •ץ מ ןװנס-קורםן •ון דער קולסור-געזעלשוםס ו ןנקעל נויםעל, סון ײדישן נ**יןנ*לן^*רנעסער-**רנונד־נןר;• םערי םורגן• ליס, *ון דער םיסלשולן סשערפןן סון יומס• נװײק קולםור-נעזעלשופס; ה• נערגער, ד. נ• םירקעל, י. ש• •רענןװיץ, ס• קוסץ און אנרהם רײזען, װעלנער איז ס<ע*יעל געקוםען *ון ניו• יןרק• דער לעעסער רעדנער אױ געװען י• י. שװןרץ. נןר אין ומעריקע איז םעגלעך, יןז סורשײדענע ײמשע קולםור-ןרגןניזועיעם זןלן זיך נוסײליקן *וזומען *ײ ן סײעדונג.'•ון **' ײדישן דינםער• אונוער װורשע, נידוע, איז םערער .אויסגעהולסן•, מ *רגןניזןעיעס זענען ,נןװאוססזיניקער*... דער חודש-זשורנול .אונזער װעג*, װןס דער• שײנס אץ װילנע ױנס עםלענע חדשיס, איז דורך דער מןנם •*רמןנס געװןרן. דער נ׳ 8—9 איז שוין נעװען אינגונען אויסנעזע*ס און •*רסיק *ום דרוק, ןנער װען דער נוםער איז ן*געשיקם גע װןרן *ום *ענוןר, הןס פען דןרס דערקלערס, *ו דןך ןנהײנ יוני איז לויס ן דע*יױע •ון קרײז• גערינס *ושלןםן געװןרן *ו סןרמןנן מ *ײס• שריםם. םון מ 7 נוםערן .אינועי װעג*, װןס עם זענען נס*ה *רוים, זענען 5 קןנםיסקירס געװןרן, דה״נו: נ׳ 1, 3, 5, 6—7. ד״ר 8. װײנרײך, װעלנער נעסינס זיך אין *יריך אין מ אינסערעםן פון ײװן, הןם געסונען מ ערשסע *ויםנ**ע •ון דעם ננא״נוך. דןס ננן• נוך *יז *ײנע •ון מ שענסםע •ןעמען אין דער *לםער ײמשער ליסערןסור; זײן סןרסוםער (אײגנס• לעך *ינערדיכםער — •ץ *יםןליעניש אויף ״מש) איז דער נוריםםער *לם-ײדישער מכםער, הוםזניםס און נרויםער חענרעןשער סדקיק אליהו *חור. מ וןעםע הןם ער *ןרסןםס אין ■ןדוו אין יןר 1907 *ון ױ *יז *■געדרוקם געװןרן, װי ם׳הןם ניזןהער ןננענוםען, *רום 40*1. *נער קײן אײן עקזעםעלןר און דער דןױקער ערשסער אויםגונע הןם זיך נים *ויסגעהים אין דער נןננער װעלם• מ ■ןעםע איו *ו אונז דערגונגען סון *תנ־ידן סון 16סן י־ה (אין ■*ריז און *ערלין) און סון * דרוק־אויםגונע סון יןי 1660 (ירןנ). אוינ דןס ננא*נוך איז ס*קע נעדרוקם נעװןרן אץ יןר 1940, איז עס דןם ער• שסע געדרוקסע ײמשע נוך נכלל, נים רענענענמק מ ײדישע תורה-קןנקןרדזנץ •ון דעם קרןקעװער רנ ר׳ אנשל ,םרננת ה&שנה• (קרןקע 1534) ן דער נןריםסער .ס*ר הםידוח• איז וערשינען ערשס *ין 1942 (אין איוני). ליטעראטור אױ י׳ולטור, =' אין אוילן געסינם זיך אינס דער נוװוםסער שריסר• שסעלער *ון װיסנשווסלער ו״ר יעקנ-םאיר זןלקינד, װןס איז לענסנס נוקןנס םים ז״ן אינערזענונג סון אלפוד אויף ײדיש. || דער השונער ג*נס שסנםס •ון קןנרץ וגענוירן איז ער אין 1875/ דערנןך שםודירס אין •ןרשײדענע אוני• װערסיםעסן. ד׳ר זולקינו איו ן געלערנסער פים גרויס עיומעיע, ער קןן •יל שסרןנן און ער הןם נרויסע פןרוינססן סןר דער ״משער ליסערןםור און •רעסע. ער הןס •*רעסנסלענס נװישן *נדערן *יל *רנעסן װעגן ננורניזם■ מ לעעםע יןרן *ר• נעס ער *ויף דעם .הלמוד אין ײדיש*, דעישינען דערװ״ל דרײ ססכתית. װענן זײן .תלםוד *ין ײמש• איז געװען אץ מ .לים. נלעסער״ * גיױ• סער *רםיקל (זע ,לים. נל.״ 1929, נ׳ 9—6). דער נוװאוםםער ■*לקלןריםם ■רן•. װ*ל• סער *נוערסןן(אינם אין דער*עסער אוניװערסיסעס), נישס קײן״ײד, נןר * םוםהה ■ון ״משן סןלקלןר, הןס אי*ס נוגעשיקם * נאגײססערםן נריװ נום ״װן װענן י. ל• נהנס *ןלקס-םעשױת, װןס זענען נישם לזננ דערשינען אין װילנע. .נהנס נוך — שרײנס •רןם. *נדערסןן — *יז עיעס *זוינס, װןס םיר, *ןרשער ■ון סעשײת, הןנן גענענקם נןך דעם נענולינגער יןרן. איך װעל אים םיס •ורנענינן רענענױרן אץ מ .ײװן־נלעסער״, ןנער **ריעד םוז איך עס נרינדלעך מרנשםווירן און דערנו מוז איך הןנן עסלענע הושי■״. ןס הןס ױך נו אים נרןו ניס ל*גנ נעװענדס ג *נדרעיעװ, אײנער ■ץ מ נעסםע רוסישע פעשיותױוןישער, ■רןפעסןר טרן לענינגרןדער אוניװערסיםעס, װעגן ו זוםלונג ײמשע *ןלקס״סעשױת, *ון ער הןם *ים נןרנים נעקענם רעקןםענמרן. אםו/ דער דערםןנסער •רןסעסןר איז נים קיץ ״ד און קען גיס קײן ײמש, .ןנעי— ם״נם •רןם. *נדעיםןן — *ולינ נהנס נוך װעם ער זיך אויסלערנען״. דער *רן■. ■*רײן •ץ ײמשע סיסלשול־לע• רער הןס נונויפנעקלינן ידיעות װענן קלןנעמקן םננ ■ון מ ײוישע םיםלשול־לערער. מ נןל *ר• נעסםלןזע לערער און קװןליסינירסע קאנמדאסן ■ץ לערער־שסןנר דערגרײכס אינער 300. וײער םאסעריעלע לאנע *יז * סארגװײםלםע. נעת עם ■ילם ױך ן םונגל אין לערער-קרעםםן אץ מ םלונהשע שולן *ון אויך אץ מ ■ריװןםע •וילישע גיםנאזיעס, — װערם וורנגעפירם * ■ולשםענמקער נןיקןס ■ון ײמשע לערער הן מרך דעד םלוכה• שער שולםאכס, הן מדך דע□ •ריװןסן ■ױלישן שול-װעץ. מ *■יניעלע םםןםיםסיק װײזס, *ז אויף 4669 לערער אץ מ םלונהשע םיםל-שולן ז״נען •ןריקן יןר געװען נם׳ה 122 ײדן, ד. ה• /2 ■רן• נענם. מ ײמשע לערער זענען ןנגעװיץ נלויז עויף מ.ײמשע״ םיסלשולן, *נער עולינ דער שװע• רער עקןנןפישער לוגע זענען •ון 129 ײמשע פיםל• שולן (אין 1929) ■*רנלינן אינס נןר 107. אויף 1200 ײמשע לערער זענען איעם שוין דן הענער 300 *רנעםסלןזע, און זײער נןל װעם געװים אין דער נןענסססער נוקונםס װוקםן. £ אין שליהות ■ון קןן■. .נינעד•, .נענסרנל״ אץ ,ליםערורישע ,נלעסעד• *יז ורויםגעפןרן אין רעדןןקםןר נחמן מייזיל