Literarishe bleter · 1931-07-03 · 27 (3.7.1931) · p. Seite 526

דיטערארישע בלעםער נום• 27 (374) ״ים 525 וו־אך וואן־ טעאטער און קונםט ^יץ די װ*ישעװער ײדישז םע*זעיו סיר• ענדיקן זײערע ג*םסששילן *ץ ק*םינסק'-ס?*סער (ר*שעל רןוענזעלר *ץ מ*ריס נןװויקןװ) *ון *ץ ,סק*ל*'<סע*סער — חנה לערנעד *ון דוד זײדער■ ם*ן. *ין ,סק*ל*'-סע*סער װעם ג*ססר*לירן דער ק*םיקער ינחק סעלד *ון עשילםון, װעלכע ח*נן נע• שסילם עוריק סים * י*ר *ץ װ*ישע *ון *ץ לענסן סעז*ן *ײ*געסר*סן *ץ ניו-י*רק. ײ *רסיססן *ין ,**לקס-סע*סער' (*ויף סםןסשע) *רדענען *ײן די לעעטע שנת-*ו-נ*כ*ססן *ץ *ירק ס*רשסעלוננען *ו ניליקע *רײזן. *ין ,*ענםיול׳ גײם ,דער *לינדער ע*י*ץ'. — *זוי זעם *ויס דער װ*רשעװער ײדי■ שער סע*סער. ק*ן נ*ך זײן םרויעריקער די ל*געז *ין ל*דזער ײדישן סע*סער (יעדנ**לס *ץ די *נ*נסן *ין נ*סינן ז) *יז ד*ך *רײלעכער *ון *•נסערעסזנסער. ס׳ש*ילן די *װײ דר*ס*םיסע םרו• *עס, *ון *ין רעעערםו*ר *יעםעס *ץ לײס־שע *ױססירונגען; *ײ די ,װילנער׳ (*נפ. ם. םז*ה) *ניעלם ,שװ*רנע געס*״, *ר*עס ,ב״נ*בם *ויסן *לסן פויק׳ (*. ס*םנערנ — *לס לץ) *ון דוו נעדנעלס*נס ,ײ נרויס-םיל״. *ץ *רןנן שלום<עלינםס .200.000". *ץ דעם רוד הערם*ן־סע*ס*ר—י. *רע■ גערס .דער גסיון׳, קוסויעװס ,םון, װ״נ *ון רעז*לו*יע' *ון ,װען ס׳נלוס רעדס־. די *וװ*וססע זינגער זפרה זעלינסןלד *ץ פ• קייניס ס*רן *רויס *ויף * נרויסער סורנע *ינער וער *וילישער סר*װינץ• דעד *ים*רעס*רין *ױ לע*ן קונסק. ם. קיסניס ה*ס זיך *ויך ס*ר- גענוםען בײם *י*סיקן סורגע *ו זןפלען *ץ די שסעס *ון שסעסלעך *לסע ס*לקס-לירעו/ ס*לקס- םיסלעכע סעשױת *ון הםיײשע ניגונינ/ *ײ ד*ס *ו סורעסנםלעכן *ין דעם דריםן *ון סערסן נ*נד **לקס־לידעי/ װ*ס װעם *ינגינן וערשײנען. ם• קיסניס נעס דערינער *לע, װעלכע קענען *לסע ס*לקס-ליוער, ס*לקס-מעשיות *ון תסיוישע ניגונים, זײ ז*לן זיך *ו *ים װזננין *ץ יעדער שםןם, װעלכע ער סים וםרה זעלינםעלד װעלן נוזונן• ם׳יױ ני*י *ו נופערקן, *ז ײ ערשסע *װײ נעניער סןלקס-לױער, װ*ס פ. קיםניס ה*ס **רעסנסלעכס, ו.*נן נעה*ס *ן *ויסערגעװײגלענן ערס*לנ. זײ זײנען סןרשסרײם געװ*רן *ין סיל סויזנסער עקז• *ן *ינסערעסונסער ק*נעערס *ױ *יינגע- *רדנס געװ*רן דורך דער ײד. קולםור-געזעלשוסס *ין נױ-י*רק< פים זײער * רײנן *ר*גר*ם גײ דער נוסײליקונג סון קולסור-געזעלש**ם-נ*ר (דיריגענם ל*ז*ר װײנער/ *ון די סיוניססינס נעל* שוםיוסשער, *סתי עלקין, נ*װ*וססן ״דישן *רםיםם *ברהם סײסלנוים, נ*װ*וםסן ײײשן זינגער םשה רונינ*װ. *ין *װנס ה**ן *ויך *נם״ל נענוםען *ל■ לילית *ון װ• נ*דיק. ס*רזי*ער סון *װנס — דוו *ינסקי• *. ב*ר*ס*װ ה*ס סןרענײקס זײנע ג*סס- שסילן *ין קר*קע, װעלכע זײנען *דורך םים גרויס ערסןלנ. ל*דזער .*ירס׳ ה*ס סןרענײקס ײ גוסם• ר*לן *ין ניוליססןק. *ץ װילנער .**לקס-סעןסער׳ סירס שלםה קוסנער *ייף * נ״ע *יעסע .נען-לײס-. רווןלף זוסלוװסקי שסילם *יעם *ק *וריז• רעד*קם?ר נחמן מייזיל ױקער פונקס *ין 8 םביבה םון םינססערב־מ ארן ןפגעםסןנעגקײס״. ד״ר *. קןןראלניק הןס לעכשנם ס*רכי8כס אין פאריז אריםן װעג קײן 1*זעל• דער גענסער ארויסלאז מין דער םרוגיסול אין װילנע אח די טעג סןרנעקומקן. נײ הײנסיקן סאג לערנען אין שול בײ 400 קיגדער. דער איני1יאםיװ-קאפיםעס ',ס*ר ו װעלס״קןנ• םערענץ סון ײדיםע זשורנוליססן הןס אץ נערלץ ןנגעהאלסן אײניקע זינוננען. עם איז נאםלןםן גע׳ װןין אויםנונונן די ןנװעזנהײס סון ו גראםעיער נןל זםירנאליססן אין בןזעל אויף דעם ניוניםסיאן קענגרעס, כדי דןרס ןנגוהןלסן * כןרןסונג װעגן דער זײס און פרןגראם סון דער װעלס-קןנםערענץ פון ײדיםע זםורנוליםםן. די ןײגלנדונג *ו די בנזונדערע זשורנןליססן װעלן נעםיקס װערן אין ביזעל. דער רעדאקסןר סון נײ״״ןרקער ^סרײהײס״, דער כאװאוסםער םריססשסעלער ם. ןלגץ, איז גע״ קימען קײן רןסגסארנןנד. אץ עלסער כון 60 יןר איז *ץ לןדז גע• םסןרבן רער *רײסגענעי• פון ,לןדזער סאגענלנס״ עםנואל האםנורסקי. דעי־ פארםסןרבענער איז געװען אי׳יגער פון די ענערגיםססע סוער א*ן לןדז. ני דער ײדישער סרעסע איז ער געקוםען *וריק םיס עםלעכע און נװןנניק יןר. אין 1907 גרינדעם ער אץ לןדז די קלײנע סעגלעכע ײדיםע *ײםונג ,לןדזער נןכריכסן״, װןס װערס אינגיק מרװןנדלם אין ו גרויםער ײדיםער *ײסונג ״ל*דזער םןגעבלןס״. זײן סויס הןס *רויסגערוסן גרויס םרויער נײ זײנע איפזןליקע סרײנד. אין ריגע־• .מריםןרגן״ געסינען פיר איגסע• רעסאנםע ציסערן װעגן די דראמאסישע אויססירונ• גען פון דןרסיקן ײדיםן סעןסער. אין ערםסן סעזןן זײנען געשסילס געװןרן דרןםעס 62 םןל, אץ דורכםנים באזוכער—397; אץ נװײסן סעזןן— 71 דראםעס, באזוכער—123 ן אין דריםן—165 דר|• םעס, אץ דורכםניס בןזוכער — 421; אין סערסן םע״ןן—84 דרןפעס, גןזוכער—376; אין סינססן סעזןן—91 דרןמעס, אין דורכםניס כוזוכער—271. רי ײדיםע קולםור״געזעלםאסם אץ ניו״יןרק נאקוםס יײעות סון סןרםײדענע לעגדער, וז לויסן מיסםער סון דעם ײ. ק. ג, *ין ןמעריקע םןסן זיך געזעלסןפסן אויך אין * רײ *נדערע ײריםע יםובים. *זוי, למשל, הןס זיך געםוסן * נװײג סון דער ײ. ק. ג. אין רןװןנא (קובע). אויך אין סיעגססץ (כינע) עקםיססירם א נװײג סון דער קולםור״געועל• םאסס. עס איז דן א װילן נו םאפן קולםור״געזעל• םנםסן אויך אין ליםע, לעםלאנד, *רגענםינע, גא• ליניע. װען עם זןלן זיך םאסן געזונסע, ענערגיסע, סרײע קילםור-געזעלםןססן אין םןרםײדענע םסעס און לענדער, תןלס ןקסועל גע׳דןרן די סדאגע װעגן א ײדיםן אלװעלםלעכן קולסור-קןנגרעס. דעד ױנגער דיכסער י. יונןסעדױםם הןס םןרענדיקס א רןםון ,דער סוף סון די זינײקע״. די דיכשער ״ גרוסע .ערםםער םניס״ הןס לענסנס אײננעןרדנס אין װןרםעװער ליסעראסן״ סןראײן * קןלעקסיװן ןװנס, אויף װעלכן די דיכ• סער זײגען אויסגעסרןסן מיס זײערע לידער. די גױסע גרײם זיך אינס ארדיסנוגענן ן זםורנןל .קןבסורן״. ליטעראטור און, קולטור דעי קןכליסעס, װןס איז אויסגעװײלם גע• װןרן אויף דער קןנםעיענץ סאר דער ײדיםער ענניקלןסעדיע אין נױ׳יןרק, אח ניגעס״ןסן נו סראקטיםער אינעס. אויף דער ערםסעי זינונג סון קןםיסעס, איז באטרןכס געװןרן דעד אלגעםײנעי ארכעססולאן אץ עס איז אויםנעקלינן געװןרן דעי עקזעקוסיװ״קןםיסעס. סןרזינער איז דוד סינםקי, וךיצע״״ןרזינער ד״ר א. םוקדוני און ױסף םלןס• נערג, נאםץ ד״ר א• םעריםןן און םעקיעסאר ■• גע• לינםעי. אץ דער עקזעקיסיװע זײנען נןך א״ײן: י. כיסקין, נ. נ. גןלדנערנ, ■. גינגןלר, 3. װלן״ דעק. 9. װערגיק, י. יןםע, ד״ר א. קןראלניק, ד״ר י. קלינג. א. ליסװןק, ל. מןיסײעף, ד״ר ם. פאר• נןשעם, ל. סיגעל, י. םיםםאן, נ. סײנערםןן, ה. רן״ גןװ. א׳־יף דער זינונג םץ דער עקזעקוםיװע איז סעססגעםסעלס געװןדן, *ז ביז נום 5סן ױני איז גענײכנס געװןרן 5000 דןלןר לסובת דער ענני• קלןיעדיע• אין װןרםז הןס סארניןכט עסלעכע סעג דער כןװא־ססער ײריםער םריסטםסעלער סץ אמע• ריקע אנ. גןלדבע׳־ג, װןס איז אײנער פון די סע״ סיקםסע און פרןדוקםיװהסע םרײפער אין אפעייקע. יפ. גןלדבערג הןס אין װאישע גע־ןס א רײ בן• ראסונגען און קןנםערעגנן װעגן א ״דיםן װעלס• קןנגרעס. אין א לענגערן םםועם פיס אינז הןס אכ. גןלרפערג זיך געסײלם םיס זײנע געדןנקען װעגן דער ײדישער אםעייקע. אויף דער לענסער זינונג םין פעזריסםער םסןס״ראס (אץ סוילן) איז ןנגעניםען געװןרן דער סןרםלןג םון רןססאן גןלרנערנ ןננוריסן א גאס אייסן נןםען סון םלום אם. אץ דעם נױ״יןיקער ײויםן סע״ן׳קלוב זײנען סןרגעקימען מןלן פון ן נײער פןרװאלסוננ. עס זײנען אויסגעמײלס געװןרן: ה. לײזיק—סרעזידענס, חײם ליבערפון—װינע״סרעזידענס ן נםמלי גיןם און מנחם נןרײםן-עקזעקוסיװ-פיסבלידער. און ח. לויבער• מאן—סעקרעסןר. נןך די װאלן הןם הלל רןגןף איבעיגעגעבן זײנע ןײנדרוקן פץ זײן לענםעי דײזע. אין בױדזםעס םון דער לעםישער רעגירונג אויסן יןר 1931—1932 נעסינען ז*ך נװיםן ןניערן אײניקע סומעס אויף ײדישע הנסרכותן: 6.000 דן• לאר סאר עלעםענסאר״םולן, 16.000 דןלגר סןר פ־ןסעםיאנעלע םולן, 000 7 דןלאר סארן ײדיםן סעאסער. . די ײדישע װעלםלעכע םול אין דונילןתיסם (װילנער בעגנס) פײערס אינס דעם נען יןדיקן ײפילײ. אץ אן ארםיקל אין ,װילנער םןג״ ביס איפער דער אביםוריענס סון ערםםן ארויסלאז סון דער שול זײנע ןײגדרוקן װעגן דער םול. די יןרן 1926—1927 זײנען די בלױנגס״יןדן סין דער םול: 7 קלאסן, 100 קינדער. דעם 3םן יולי 1927 — דער ערםסזנר ארויסלןז. 18 םילער חןכן דאן געענדיקם, םון זײ זײנען 9 אװעק קײן װילנע סןרנוזענן די ליםודיס: 5 — אץ ײייםן לערער״סעפינאר, 3 — אץ רעןל״גימנןזיע און אײן מלםיד אץ •ןרס״״סעכגיק־ם. ״אין םםך םץ די נען יןר נײס — םרײכם א. כײ• קין — איז די םול געװען דער אײנניקעד לײכסנ•