Literarishe bleter · 1931-06-26 · 26 (26.6.1931) · p. [Seite]

26 ױני 1931 גר. 60 פרײז אכטער יארגאנג יעדיז \וי?־סטדירט^ װאכנשדיפט פאד ־יכלעדאפוד ■■ טעאטמדאון־ונס^י 26 ד־םדרא וזי״װו פארה^ג ^.קקעעק^װארשע. א. גאלאםב / װילנע פאדזיכטיק מיט דעם ײדישן לשון (אײניקע געדא־נקען וועגן דער ארטאגראפיע־קאנפערעגץ) שו־ן א״נמאל א ײדש. •טםראך א־ל דאך ללומרשה אן אשגערעדהע זאך נלדז, איז לאכדר רא אםמאכן א גײעם װעג, לאנױר אםד־רן א נעםערן װעג און ױצא. עם איז דאך נלױז א םראגע םון שווערער אדער גדעער, טא לאנדר מאבן גדנגער. מען האט א־ן דער ״גדגגםאכערײ׳• געקענמ א קאםעטשקע צו װײט םאד.״;. דען װער א־ז עם בײ אונז נ־ט קײן זאמענהאז לכל־הםחות, א־ן װער קען עם בײ אונז ניט אין א נין־מנחה־למעדב עםעם צוטראכטן אל• דאב גדנגע און אלדאם ראציאנאלםטעז... א־ן אײנ־קע מאמענט;. א־ן אײניקע רעדעם האט ז־ך אט דער צונאנג צו־שטא־ק גע׳ םילט. מענטשן האבן דערהערט, אז מען רעדמ װע־׳ן ,־אצ־אנאל־־ זידן, א־ז - װ־אם? - ראציאנאליזם - לאזט אונז. אײנם־צ,־ױ־ און םארט־ק. מען האט םארגעםן, אז םדער םון אל־ן איז שםראך א שט־ק א״נגע• װא,־צלטע םפ־כיק, אן ארגאנ־זם, אזן דא א־ז ד ראצ״אנאליםמ־שע באקװעםלעכקײטם-םנרד, אליין עטװאם קנאםלעך. מ־ט א כיתת־שן םעםער גײמ םען צו אן א־גאנ־זם םארזיכמ־ק. אםלו אן אםענד־קם שנײדט מען בלו־ז, װען עם שטעקט אין אים א סכנה. א ט״ל דע־ לעגאטן זײנק געװען םוגעםט־רט סון ערגעץ אנדערשװאו, װא־ עם גילט א כלל - אומבייטן אלץ, וואם נאר עם לאזט זיך. דא אבער מוז םק אננעםען אן אנדער כלל - אומנייטן בלויז דאם, וואם טען מוז שוין. ד םילאלאג־שע בעקצ־ע װאלט געװען א־ן א ג,״רםן קלעם, װען ד באשלוםן םון דער קאנ- פערענץ װאלטן געװען םאר איר אבליגאטאדש. ד ל־כטק־ט, םיט װעלכער מען װערט בײ אונז רעםארמאטארן, האט אזו־ נולט און דײטלעך אויםגעדדקט אײן דעלעגאט: ״מיר האנן מימ דעם נעכטן גארנ־שט צו טאן, מיר לעבן נלו־ז מ־ט דעם ה״נט און מארגן״... זיכער, אז דער חשינער דעלעגאט האט זײן געדאנק נ־ט אדורכגעטראכט. װארעם, איך נעט א״ך, צי א־ז מעגלעך א מארגן אן א נעכטן? צי איז עם בנמצא? װער נעמט ז־ך עם אן צו שאםן א יש מאין? נאר גארנ־ט - ״דאם װארט א־ז דאף א ש־ינם״ װאם, ניט? און װאו װערט עס געזאגט? - א־ן וױםנ- שאםטלעכן א־נםט־טוט, װאם ג־מ אם אזוי םול ענעחג־ע און םאר- שטאנד אױף דעם ״נעכמן״ דװקא, םאדשטײט דך, מימ אן או־סק־ק אויף ״טארגן״, אבער םון דעם נעכטן און דורך דעם נעכטן. האט ד או־טאגראםיע-קאנםערענץ פון ײװא דםט אוז־ם אײניקע געדאנקק, װאם עס לו־נמ דך ארף זײ אפצושטעלן. עם האט ממש געשנימן ד או־גן ד אםװעזנהײט םון תר װאדשעװער טאג- פתסע און םון װארשעװער ליטעראטן־טאראײן. םארװאם איז מען נ־ט געקומק? - עם װעט א־נעדק זײן זיך צו םארטראכטן או־ף תם כאטש אן איבעדקע מ־נוט: - ״װאם איז עפ דאדטן, א רב־ישע חתונה? אט מאלע װאם ד ״יאלדן״ מראכטן-צו. םארדד־ט דך אײער א״כענעם קאפ״ - אט דאם בערך האנן דך געטראכט ד װארשעװער םו־עםע-לײמ תגן תר קאנםעתנץ, געטראכט אפן, אתר אין םארבארגלנעם הינטערנאװאוםטדן, - ״סײ װ־ ליגט עם אונז אין דער לינקעד םאה א״ך נ־ט - ײדש, שםראך, ני־תם, קלאטשע... א־ר צאלט האנארארן, א־ז םארקאטשק מיר ד ארבל, אז א רױך תם ג״ן: נ״ן? - טא גײט צו ד ליטװאקעם - ד עסן העדנג מימ קולטור, ד ״יאלדן״. - אן אלמע, אן אלטע מעשד.. איבעריק לאנג תגן תם צו דײדן. אבער ד װעלן זײן געצװאונגק צו םאלגן, בעל-נרכם תלן ד םאלגן. םאר דעם תט שו־ן זארגן תר דרוקער-םאראײן. םאר ד זעצער, םאר. ד קארעקטארם א־ז דאך תר םלאנטער אין א־יםלײג אן אמתד םלאג. ד גײט עם א־ן לעבן. ם׳בלײנט בל־יז צו באװאונחס־ן, װאם זײ האבן ביז איצט געשװיגן און געמאטערט ז־ך. ד װילנער זעצער האבן נאך מ־ט צען יאר צודק אנגענוםק ד נײע אדטאגראםיע און אלץ, אםולו דאפ ארמאדאק- ם־שיע ״װארט״ דהקט דך מ־ט דעם ״וױלנער־ אויםלײג. ד זע- צער םארשםראן אנשטרענגונג, און קײנער פץ ד ארטאדאקםן זעט נ־ט אײן אין תם אויםלײנ קײן הילול-השם, חב-ושלום. אנער װארשע האמ ליב םון אלץ צו מאכן פאליט־ק. איז בײ ד ״ײד״, ״ױד״ און ״איד״ נעװארן אן ענין פון ״פרינצ־םן״, סון ״דכטונגעןי׳. עם װאלט געװען צום לאכן, װק נימ - צום װײנען. און װײטער דנען אויף תר קאנםערענץ געװק אינטערע- םאנטע םס־כאלאגישע מאמענטן. א ט״ל םון ד אײנגעלאתנע ת- לעגאטן און אםילו אױך םון םרעזידזם האבן ארויםגעװיזן ד א־- בעדקע נײגונג צו ראציאנאל־םט־ק, װאס א־ז אזױ כאראקטעריסטיש םאר תר ײדשער אינטעליגענץ. דאכט ז־ך, אן עם קשה עורף, עםעם א קלײניקייט - ד ײדשע עקשנותז און דאך האט דך אםטמאל נע- דאכמ - לאזט נאר אונז צו צום ענין און מיר װעלן שוין מאכן