Literarishe bleter · 1931-05-08 · 19 (8.5.1931) · p. Seite 368

ליטערארישע בלעטער נום• 19 (66□ זײט 368 (סוף סון 1״ס 357) הויפט־טאן פון אלע פא,יגײער פון דער נײער םאעזיע: ז־יעד לענן מיטן ײר, ױער טראגן דעש עול םון דור, זײער טײלן ױ יױדה און װעלן זײן שולדיר, אין דער עליה םון הר. מאני לײנ אלײי האט אין זײן גױנער ױגנט פאדנלאנחשעט אויף רעװאלוצ־אנערע לידעד םון װינטשעװטקי-נוטח. דעדינער א־ז נאר ׳טארפער געװען דעד ױם מיט ױ ״פארפירער״ - געװען א ױם א פערזענלענער. האט אנער ח נימערע מלחמה געראטעװעט? האט דער דור אינגאנצן אםגעלאזט? האט זיך דער םאציאלער מאטיװ אינגאנצן און אױף אלעמאל אפגעטאן? א״נצלנע לידעד פון א שפעטערדיקעד, שוין-ר״פעדער צײט זאגן עתת, אז נישט. ױ מאנונג פון דעם םאציאלן, דוױקן מאםיװ האט זיך אומגעקערם. און אוינ נאך אין די גאר ע,־שטע יארי האמ זיך דער יחידישער ליױקעד געלאזט גײן צו פאלק און קינד, פאלט נישט וױלנױק אײן, או שױן אין יענע עקםקירפיעס זײנען געװען נאהאלטענע אורוױעגן צו - דור. דער װעג צו םאלקםטימלענקײט איז דאך נישט מער װי אקינסטלעדישער אומװעג ע־ םדאנלעם םין מענטש, פדן ױשד, פון דעדלײזונג, צ־ פראנלעם ם־ן דור. אםך האנן עם געטאן שו־ן ם א ד מאנ־ לײנן. דאס װאם אנדעדע האנן עם געטאן נאװאוסט- זיניקער און מאני לײנ אפשד אינםטינקטיװער - איז אין עצם ק״ן ח־לוק נישט. פרצעם ״םאלקםטימלענע געשיכטן״ א־ז ליטעראמור או־ף םאציאל-עט־שע מאטיװן. און אזוי איז אויך - א־ן אן אנדער מאם און צוגאנג - מאני לײנס װיג-ליד מ־םן נלינק נעטלעד, ,װאם ליגט אונטערן טויער און ױ קינדער װאם װײנען אין ױ װיגן. עס איז שװער אפצומעסטן אויף װיםיל אײנער איז גענו־ק צו זײן איח־דישעד ליױקער און אויף װיםיל אכללישער פאעט. אנער אויםטאן זיך ם־ן דור אינגאנצן קען מען נישט. קײן לענעױ״ קער פאעט קען עפ נישט. קײן ײדישער אװדאי נישט. איז נױ ױין צו זײן ם־ן דוױשע חטאים, האט מק זיך געמוזט אםצאמען ם־ט אװאנט, אװעקגײן א־ן אקלויםמער - אין דעם קלױםטער, װאם ה״םט ״ױינע קונםט״. מאנאכן הינטער װענט טוזן אויםאדנעטן זײער קונצײקע און געשמאקע זאנן: מאלעױי און שנ־צעריען, װײנען אוי ליקערן - און ױ װעלט אנעדקענט.עם און האט דערםון הנאה. אונזער ליטעראטור-געשיכטע דאט אויך אנערקענט ױ םאעטיש- םאדמאליפטישע דערגדײכונגק (א־; װארט, םעח, ד״נק״ט> פון דעד גתפע ״ױנגע״ א־ן ױער קלױםטער פין רײנער קונםט. אנער םאדן לע- נעדיקן מענטשן איז מאנאכנטום קיין לעכן נישט. מאני לײנ האט נאך גאר םרי זיך אנגעהוינן ארויסצוגנבענען ם־ן הינטער ױ װענט. געמײנט נלויז - זיך אדײנכאפן אויף אװײל צו דער מאמען העק אליד און א מעשה. אנעד מאמעס לענן מיט זארגן ם־ן טאג און צײט, לעכן מיט ױשר און מענטשלעכקײט, מיט גאט און יענע װעלט - און אזוי אויך ױערע לידער. װען נישט ױ מאמע - מםתמא װאלט געװען אן אנדער אױסרײד זיך ארויפצוגנבענען םון קלויםטער. װײל דער דתיסן האט געמאנט - און מיהאט איס געמוזט אםצאלן דאם זײניקע. עם אױ אינטערעםאנט אקלײנער אינצידענט. מאני לײנ האט זיך אויף א קורצער צײט געהאט םארנונדן מיט דער קאםיניםטישער ״פױיהײט״ - ארײנגעםאלן אין דעד םאמע געױכטעניש םין דער םאצ־אל-ליטעראױשער טומאה. צו װאם איז ער געגאנגען אהין? אנער צו נשק ױ טומאה האט ער דאם ערשטע ליד אױינגעשיקט א פאר- נ־םן-״עסטעטיש״, צו להכעיםױק-ױין-קינפטלעױש. און דערנאך, שו־ן נישט אין דער ״פױיהײט״, געדרוקט שאם-לידער, כשר-פראלעמא־ישע, געדרוקט און געשױנן, וױיל נישט געקענט אין זיך נײשטק ױ נא- ט־רלעכע, זעלנסטםארשםענדלעכע און זײער ערלעכע מאנונג ם־ן תר. מאני לײנ װיל זײן שולױק - שולױק אין דער שטרענגקײט ם־ן דער ״ױינער קונםט״ און אין דער נאכגיניכךט צו ױ אנדערע מ)ו- צו ועו ײוישעו פאמןס־אינםעדיגענז ז עם ,װערט א־צט דױ־ס־ק ־אר ז־נט נח םדילוצקי א־ז אר־ינ- געטרעטן א־ן רער ״ױשער לימעראטור. צו יענעד צ״ט, װען ד־ ״ד־שע שפראך-װ־םנשאפט איז געװען פארװאדלאזט, אױ יעדער פחװ פון ערנםטער שפראך-פארשונג או־ף ײױש געװען א געװאג- טער שד־ט. דער װעג ם־נם ״ױשל פילאלאי. א־ז תמ־ד געװען א דאדנױקער. דער ״ױשער שפראך-פארשעד האט אלס פ־אנער גע- האט פאר ז־ך א גענ־ט, װאם א־ז יױיניק געװען נאארנעט. פון אלע ז״טן האט מען א ״ױשן פ־לאלאג און םאלקלאר־םט נא- געגנט מ־ט גל־־כט־לק״ט און נ־טול. םיא־ז רעױנער ני־ט־ק געװען א טך מוט, עקשנות, או־םת־ער, ד־עדהױפט - גלו־נן און לינע צװ דער לאך, נכױ צד קעגען נ״ק־םע־ די פארש״רענע מניעות ט״ פון רת־םן און פ״ פון א־נע־װ״ניק. דרײפיק יא־ ארנעכ אױף דעם געניט םין דער ״ױשער שפראך-פארש־נג א־ז אן אוםגעדױער-װיכט־קער אקט־װ א־ן דער ױ- רשער קולמדר־נאװעגונג. יעדער פר״נר פ־ן דער ״ױש״װעלטלעכער קולטור א־ז עט מ־זו״נ געהער־ק אפצ־שאצ־ז. נמשך פון דער דאזי- קער צ״ט א־ז ױ ״ױש־װיטנשאפט אויטנעװאקסן און צ־״ט־ק געװארן; א הך נעכט־קע פ״נד ז״נעז ה״נט א־ױע א־נערנעגענענע פר״נד. מיד םארמאגן א־צט א ױיכע ליטעדאטור, אן אײנפלוםױ־כע ״ױיטע פרעטע א־נער דער גאדעד װעלט, אז אנטוױקלט טעאטער, א נע־ן פוי שװלן מ־מ ײױש אלם לערן-שםראך און א חשונן אנה־־נ פון אן ערנטטער ײױשער װיםנשאפט. צו אם-דע־ נאר״כערוננ פוז דער ײױ- שער ל־טעראטדר, םרעםע, טעאטע־ און שםראך-פאדשוננ האט פ־ל ד־טנעהאלפן און מ־מגעוױרקט נח פױלוצק־. א־ן משך פ־ן ױ 30 יא־ האט נח פר־לוצק־ פארעפנטלעכט גױנרלעכע װיטנשאפטלעכע װערק. ער האט אױך, אלם א״נער םון ױ ערשטע, נאך מ־ט צ־ענדליקער יארן צ־וױק, מ־ט ז״ן דד״טטער פעדער :סדר געװעקט דעט א־נטערעט פאר ר־ פו־אנלעםען פון דער ״ד־שער ליטעראטור, ײױשן טעאטער און פלאםט־שער ק־נטט. חוין רעאלן קאמף;י־ א־־ך א־נט ־ ארנעט א־ז ױ־ן-װ־טנשאפמלעבעו דעד ,ױק געשטאנען שפראך שטענ דער ״ױשער ג םון רער אנע־קענ־ני פאד * <־-. א־ן 7 ו קע■־ יי:ל *ן מ־ד גלרינן, אז רער דר״ם־ק-יער־ ־טגענוצט װערן נעט װעט או ואבמל*עכ<ר אד ײכנש;ראױשער א־ן נ ל־טע עסטאצ־ע פאר; אלט םאנ־פ קםא־נטעליגענ־ פאל רער ״ױשער ײרך ־ אלע פױינד תפן דעױנע: קולטור. מ־ר ף .ו• 4 ״ ^*12 י <׳ פ״ער־נגע;, נױ ־א־ן ױ ־־ונל-: צ־ו נאט״ל־קן דד ײדישן ױאדה כ־־";; וױלן ז־ך אױטצ־ולענן א־ן אונדער פע* ײק צו דעמאנםטױרן װעדז נח פר־לוצ- אפנעכן כנור ז דערמ־ט או־ך ר או אונזער מוטער-שפרא פארױנט. עש , װי ער האט קיי־ *סטזשעג*, ס?ה ל8נדוי, זוכרהם דונג$װ, ד-ר אלםרעד שםעץ בר*דערז*ן, *לעקססנוער גריונסך, ש. הירסה*רן, ווד הערמסן, הערשעלע, ד*ר מ*קס װײנר״ך, ד״ר מ• ת״כערט, ם• װ*נװילד, יעקב װײנלעז, װ. װײנםרויב, שווול װ*גמ*ן, מויריבי סרעםבווסש, זיגמונם סורקןװ, װ. לןןבקי-בעדם*לדי, משה לערער, יווול מווסכ- נויס, *ברהם סןרעװסקי, נחמן ם״זיל, ק*דיע מןןלןןוןןװסקי, יודל ם*רק, ז• סעג*ל*װיסש, ש. י, םס־מניבקי, יהושע סערלע, י. מ. סר*פוס, לע* סינקעלשסײן, ס■ סרידמ*ן, *הרן *״םלין, *לחנן *ײסלץ, <• ק*רליניוכ/ *סרים ק*ג*נ*װסקי, ל*ז*ר ק** ה*ן, נ• קלעבקין, זלמן ר״זען, שרח רײזען, ד״י <סח ש*נ*ד, םשה ש*ליס, ישר*ל שםעין• װ*רשע, ם*י 1931.