Literarishe bleter · 1931-03-06 · 10 (6.3.1931) · p. Seite 193

ליטערארישע בלעמער נוט.10 (357) זײט 193 ||אך וואן־ טעאטער ארן קרנסם די ײדיסע װורסע סארלידם ו וױנסיקע סע״ *סער״סןזיניע, װןם זי הןש נוריק םים עםלעכע חדשים דערװןרגן, — עם איז די םעןסער״געכײרע .גןװןשני״ אויף ביעליןנםקע גוס. זײער שװער איז ןנגעקו&גן *ײננוןרדענען אין ןט דער סעןטער״ געכיידע ו ײדישן םעןםעי־. פים סיל שװעריקײםן איז ןגגעקיסען אײסנוהןלסן דןרם ו ײדיש סעןסער, און אינם — אין עטלעכע םעג ןרום װעס דןם ײדישער םעוסע- מוזן סנרלןזן יןם ןרש סןר ו סײלישער ןםעיעםע. װער איז י| שולדיק? די םעןסעי־״ןנסײער, װןס הןנן נישס בןװיזן ןװעק״ נישסעלן דעם סעוסער אייף געזונםע יםודייז, די סרוסע, װןס הןס נישס געקענס ניען שםענדיק קײן גרויסע .םנןרן״, ןדער דזנױ װןישעװער ײדישער םעןםער״עולם, װעלכער הןס גישם ןרויםבןװױן סןר דעם םעוטער דעם >ינסערעם, װןם איז נײטיק געװען — דןם איז ן גןזונדערע און זײער ערגםסע סײןגע. דערװײל ןנער סוז מען קןנםםוםירן: מיר װערן ןן אין הןרץ סון װורשע ן םעןטער״געבײדע״ װי ס׳איז מעגלעך געװען אויסנוםירן גרי־םע אויםםי״ רונגען און זײן נו לײסן גלײן. די ײדישע געזעל״ שוססלעכקײס, װןם ןזוי ני ןנדעיש סרןגס זי די שולד סין ןס דער אבידה — זןל זיך סןרםרןכםן: עס װןלס געװען ו װיכסיקע אייסגונע — נינויס״ נוריסן װעגן דעם ו ברײםערע קןנםערענץ און ןרוםרײדן ײ געשוסענע לןגע, — ו קןנסערענץ םון די םןרשםײער םון סןרשײדענע קולסור- און געזעלשוסםלעכע אינסםיסוניעס. אין ■ןריז איז מיס ערסןלג אויסגעסרעםן די ױנגע בוענןסיאײרעסער ײדישע ןרםיםסין מײם לע״ ד׳גר ןגעבײרן אין ניענןסיאײרעס) אין דער ■יעסע .!■גרונם סון בוענןםיאײרעס״• דעם 22סן סעברוןר איז געעסנם געװןרן אין װןרשע ן קןלעקםיװע קינסס״אויםשסעלוגג א״ג .יער״ לעכער סןלןן״, ןרגוגיזירם רורך דער געזעלשוםם נו סןרשסרײסן ײרישע קונסס• 5 ״ןשר לעמלעך סון ו. לעיעלעס (דערשינען אין םןרלוג ב. קלענקין) װערם אויסגעםירם אין ײרישן קונםסיטעןסער אין גױ״יןרק דורך סןריס שװןרץ. דעקןרוניעם — םון װןן רןזען. — דןם איז די ערשסע ■יעסע סון ו. לעיעלעם אויף דער בינע. קלןרן יןנג םרעס אויף אין ■ןריז אין דער ■יעסע .די אײביקע םוםע׳, װ$ם איז געגןנגען מיס לוםיע גערםון אין סןרשײדענע שםעס. ײ װינער גיו■■ ײדישע שריםטשסעלער ■רוװס עועס נו םון. אייף מןנסןנ דעס נםן מןרס װערס ןײנגעןרדנש ון עסנסלעכער משוט איכערן ײדישן סעןםער. סןרזינער — ד״ר ■. שסערנבערנ, ■רןקו״ רןר — םשה גרןס, םןרסײדיקער — םענדל זינגער. דער ןװנם איז דער ערשסער סון ן רײ עסנסלעכע ןװנסן, װןס שסעלן זיך ןלס נילן אויסװעקן דעם סארשי^ןסענעס אינסערעס נו ײױשע ליסערןרישע און ק־גםסלערישע סרןגן בײם ברײסערן עולם. ■. בןרןסןװ הןס ןנגעהוינן זײנע נוסס״ שסילן אין לעםנערג. *— רעדאקםןר נחמן מייזיל פסה םסעױסקי ה*ס .*רענדיקס זײן רײז׳נ *יבער שסעס *ין שסעסלעך םון װןלין, *ון *יעס *יז ער *רויסגעסןרן קײן ג*ליעי*, װו ער וועס *וישסרעסן םיס רע*יס*עיעס םץ זײגע װערק *ון רעסער*ם *יבער יעם לעבן סון די *ר*בער *ין *רזף-שר*ל. .= *ויף דער לעבסער יערלעגער *לגעםײנער ס*רז*םלוננ סון װילנער ליסער*סן.ס*ד*״ן *יז גע• װײלם געװ*רן * נײע ס*רװ*לםונג: משה ש*לים, דן ק*.ל*ג*װיסש, ס*לק ה־ילעערין, *. י• גר*דזענ< כקי, ה■ *בר*מ*װיסש, *. י. ג*לדשםידם *ון ל. ססןעקי• *לם סןרזיעעי *יז געװײלם נעװןרן ססה ש*ליס, >לס סעקרעס*ר *. י. גרעדזענסקי• עװישן *נרערע ה*ם די *לנעמ־נע ם*רו*םלונג *נגענימען ב*שלוםן עו שסעלן * דעבה *ויסן קבר שון ש. ל■ עיסיזן, װי *ויך ס*רזעען די *קעיע *רויםעובעקו• םען ק*מ*ענס*ע-ע ס*ר וער *לםנה (םון .מ*סענט*1. *. סשעייק*װער *יז סון עערלין עוריקגעס*ין קײן ל#נד*ן ס*רעוזעען ד#רס זײן *קעיע לסובת דעם ײדישן װיסנשקססלעכן *•נםסיסוס *ין װילנע• לויס דער *יניעיוסיװ פון דער װ*רשעװער געזעישזןזם ,סרײנו סון ײזן־, ה#ס וער ס#לקס• *וניװעיזיםעס נײם עענסר#לן ה#נםװערקער-ם*רנ*נו סעריקן סרײם#ג *ײנגעערדנס ו .ײװ#-*װנם' *ין ל*ק*ל סון שנײדער-עעך• דער עלםסםער סץ שנײוער-עעך ה׳ װרונעל ה#ס נעעסנס רעם *װנם, עם ה#נן רעסערירס װעגן ײװ# ל. ק#ה*ן, ד״ר ע• רינגעלנלום• — װי סי*יז נעמןלדן נעװ#רן, װעס די קולסור־קןסיסיע׳נײם הונסװערקעי• סורנונר װערגירן םיסנלידער ס*רן ״װ#, װי *ויך ז#םלען מ*םערי#לן• רי גיןדנער ײרישע קהילה ה#ם *סיגנירס ם#רן ײװ# סססנ נילון• דער פ#רשסײעד םון ײװ# ס. שור געסינם זיך *יעס *ין לעסנערג, װ*ו ער סירס #דורך *ן #קעיע לםובת דעם ײד• װים• *ינםםיסום. עס װערט געש#סן *ין לעמנערנ * ק#סיםעס, װ#ס װעס פים• העלסן די *קעיע• *ץ קי#קע, װ*ו ס• שור *יז ד# נישם לינג נעװען, ויז די #רנעם *װרך פים נרויס ערסןלג, עס *יז נעז#םלס נעװ#רן * נווײסגויקע סוסע סורן ימו#• דעי נןקענסער שײםסשסעלער *ון היסס#■ ריקעד ישריל װײנלעז ה#ס ם#רנ#נגענע װ#ך פ*• זונם וױלנע, װווהין ער *יז געקוםען םיעעיעל עו גוק*נען זיך םיס דעם ״װ#. װי :וקענס, ניס דער ײװ# #רוים דעם ײוישן #ריבינול סון נוריםסן #נסיתם-דישן ■*םסלעם ,םנלה ספירין-, געשרינן םון דעם םירער סון וער השנלה *ין גוליעיע ױסף *ערל סים * הונרערס י#ר עוריק. ד#ם ר#ויקע װערק *יז *נסיעקס נעװ#ין סון ישראל װײנלעז *ין דער ט*רנ#.ןלער י״םף״1ערד-ביבלי#םעק. *חוע• דעס הןס װײנלעז נעסינען *ין דער נינלי#סעק ו גוננע ר״ *נדערע װינסיקע נתב״ידן סון װ גרויסע מענער סון דער השנלה, דערה־ינט סון םענול לעסין, *ון יײנעם םון װ דןזיקע נתב-יק, םענדל לעםינם ײדישע *ינערזעעיננ סון ,קהלת״ ניז#מען םים * הענרעלשן .ירוש, ה#ס רער ײװ# *רויסגעגענן *ין * גענויער רעסרןווקניע—* שײנער םוםםער סון ו ״װשער *ויסג#נע, * נירונג סוי יעדן ליגהןנער *ון זײעי נזלערעװויק ס*ר יעון סןרשער. ליטעראטור און קולטור אויף דעם 31״סן יןנוןר^איז כןססי&ס געװען די סײערלעכע עןענוגג םון דער עלום״עליכם״אייס״ ססעלינג אין נױ״יןרק. אין ײדיסן קולסור״הויז תערס אײסגעססעלס דער רײכער ויכיװ סון סלוםיעליכם. דער ןרכיװ, מןס איז ןרינער אץ רמות סין ײדיסן װיסנשוססלעכן אינססיסיס* ןנדהןלס נילדער, מובו״ סקריססן, סקולסםורן, נריװ, לענסעס, ולנןמען, ודרעסן, סליס״עליכסס סייםן״םוסקע, סעןסער״וסישןק רענענזיזם״ דןקומענסן, קריסיקן, ויערלײ יײסגונן סין ס״עס װערק אין סןרסײדענע *■ר*כן און * גונגע רײ עקכסןנןס*, װןס הןכן ו סײכות ניס לעכן אין ׳*•םן סון עלדס-עליכס. די ײיססםעליננ איז *רןגזעױרס דורך דער ײדישער קולסוריבעזעל״ שןסס אין נײ״יןרק• די מלוס־עליכם״אויסמסעלינג דויערס עסלעכע װןכן. סןרלןנ ג. קלענקין הןס נןקומען סון דעס נערלינער אולשםײן׳סןרלןג די ערשסע העלסם סון ע. מ. דעםןרקס סינוםקריןם ״דער װעג אויף *וריק״. יןס אױ איננןננן ו כןןרכעסער װוריונס סין די קוויסלען, װעלכע הןנן ויך געדרוקם אין די נײסונ״ גען. דןס װערק װערס אינע״געזענס דורך י. כן״ סעװיס, װןם הןס איבערגעזענם אויך דעס עי־עסן כוך םון רע&ורק .אייסן מערכ״סרןנס ניססן קײן נײעס״. די ײדיסע אינערזענונג װעס דערשײנען גלײכנײסיק סיס דעם דײסעישן *ריגיגולק װי אײך מיס די אינערזענונגען אויף ונדערע סורוכן. די ײדישע קולםור״געזעלשוסם אין נױ״יןרק הןס נינויסגערוסן אויף דעס 15סן סענרוןר * קןנ״ םערענץ סון די ■רןגרעסױוע ײדישע *רגוניזוניעס אץ נױ״יןרק. דער נװעק סון דער קןנסערענץ איז נו ם*ר*ינסערעסירן די ןרגוגיזוניעס אין דער ור״ בעס סון רער ײד. קולסור״געזעלשוסס און נו סןםן * נרײסערע •עריסעריע םןר די דירעק^ע נילן און אויסגןנן סון דער נעזעלסוסס. די םןג״ןררנינג: בןריכס װענן דער ןרבעס סון ײד. קול״״געזעלשוסס 1 די נעסײנשןססלעכע םעסיקײס נו םןרסנרײסן אין *פעריקע ײדיסע ניכעי ן די פעגלעכקײס נו װער״ נירן נײע נװײגן און מיסגלידער סון דער ײד. ק• 4; װעגן סוסן * בעסערע בןנ?וגג נום ײדיפן װןרס. § לען קענינ, װעלכער הןס סןרכרובס אין נױ״יןרק עסלעכע חדעױם, אױ נוריקגעקומען קײן לןנדןן. פור זײן *■סןר איז סןרגעקומען ו זײ• בעזונס״ןװנס. דער נױ״יןיקער ,אויםקיס״ סײערס אינס ז״נע ס*נף יןר עקסיססענץ. ,װיסל סי — סרײבס דער ,אויסקום״ אין דעס יונויר״העסס — הןבן די םענםסן, װעלכע פסײען *רוס אים, *װעקגענעבן ןננוהולםן דעם זסורנול נײם לעבן.* פםײענייק אויף דעס וסןנדוונקס סון אײנאײנניקער נוננער ײדיפער ליסערןסור, זײנען אויף יי זײסן סונם .אויסקיס״ ססענדיק נעקימען םרײ און אומגעססערס נים אויסדרוק די נעססע סןרססײער סון ןלע ריכ״ סונגען, אץ װןם םײך אידעלס, איז אץ .אײסקוס״ ססענריק גלןריםינירס געװןרן יענע קמססלער, װעלכע זײגען נו דער זעלבער נײם אויך קולסור״ בויער*. םיר שיקן אונזער װןיעמע נרכה די עקסנים, װןם גינן ורויס יעם זסורגןל, װעלכער אױ סול סיס גלוינן און לינע ניס ײדיפן סוסן.