Literarishe bleter · 1931-02-06 · 6 (6.2.1931) · p. Seite 103

זײט 103 ,ײעם טעא״ דעם *ז האט ער נ־שט :עם־רט, אמיטבויעד דעםאדכ עד נ־ש־ט :עװאדן. מעד איז יצטא-־ץ צע״ ארן סע ־ ײױשע םרעסע א־ז ז־ך םאר ױ לעצ: די א־ן דעד בדײט, נישט א־ן דער ט־ף. דא האט דעד ײד־שעד וואלןטי. :עװען זײן װאר׳ א־ז :עקאנט אױפטאן אן אשיעור. דא שדײבער א־ן סאמע ־ה־ום עד ער איז :עשטאנען און שט״ט נאך שטאט. אונז נ־־טט •א א־ז נ־ען םון דער צײטונגם־ארבעט. עס רעכטן : צײטונגס־מענטיט. _איז ירט א שטרעננע מח־צה צװ־שן שרײבעד דודכנעס־ או־סנעקומען א־ז :ע־ד םובל*יציסט און זיצודנאליםט. דעמ אײן יטדײ: .עטדאגן א־ן א־ײנ. עד זשװרנאל־םט־שע טאו.־ארבעט. האט י צו טאן אט עד;ע׳ :? ױ זײנע דעד דאזיקער ארבעט ױ :אנצע ערנםטק״ט [, ר־נםטלע־ װערטי פאד פאדיטייטע א־דעען, לישעדארישע : קעמפט זננס־לעוער? צײט פון ־דעא־1;? האט ער :עהו־בן דע־ נ־װא ױש־ע א־ י אפנעד־ט דאם װאדט? האט עד דער ײ־־שער *ן י נותן מיט דעס װאוקם םון ױ קולמורעלע הצטרי כואםע האט דך יי״־ויטנעװ־זן די נויטלענדירףט צ,־ '•_"ל,פן ניזאצייזנעריע םאדטען צו נאםריד־קל די דאױקע הצטדבותן. האט אפלו דא, אויםן;עניט םון דערצ־עדישער קולטור־אדנעט דעד יידי־צעד שױינעד אדדםנעוױזן מעד אקטידקייט, איניציאטיד, םאראינטעדעטי־■ רוננ? עפ איז אטתיעױקער םך-הנל*. עט װעדט ניינזט םד״לענעד דעדמיט, װאט סען דעדמאנט, אז דעד אדעד יענעד יטדי־נעד האט אויף דעם אדער יענעם אדט אין דעט א־עד יענעם נאדאקטער גענומען אן אקטידעק אנטייז1 אין אויפנוי *־; איינעד אדעד צדיי־ טער קוליטור־א־נםט־טוציע. אויף דעם ייױשן קו־יטוד־ליענן האט זיך אין די לעצטע יא־ן נישט נעםילט רףן נאױיטנדיקע היטםעה םון דעט י־דישן שױינער. מען מוז האנן ױ רױיסטרךט אתיםצוזאנן דעם :אנצז נאקעטן אמת. עס האט נישט דעם מינדטטן זינען צו םאדנאדאלטן פאד זיך און םאר אנדעדע ױ דאז־קע םאקטן. יאל זיך נישצ װאונדעק דער ײדישער שױינעד, דאם עד םילט זיך אזוי אײנזאם און םא־לאק םון אלעמען. ער אלײן א־ז שילדיק דעױן• עם איז נישמ קײן צוםאל, װאם דעד לאזונ:, א־נטער װעלנן עם קומט פאד ױ הײנט־קע באדאטונ;, א־ז אקטיװיתני. םון ײױשן שדײנעד. מיר האנן זיך ניט אויםגעדעדט, מיד האנן װעגן דעם ק״ן;א־־נ־ײטע דיסקוםיעם נ־שט :עם־רט. ם־ן זיך אל״ן א־ז בײ אונז אלע, די װארשעדעד און װילנער, א־ן;עדים אויך נ־ו־יאו־קעד, צײטיק :עװארן דעד געדאנק סון אקטידעד אדנעט, םון טעטיקן איבערנויען און מ־טשאםן ױ ײױשע מאםן-קולטיד. ני־טט מיר קא־ נען פאדא־יםזען און נ־שט םיד װעלן נאשט־מען דעם ם־צוף םון דער דאזיקעד קולטור. אנדערע אומששאנדן, אנ־עקטידע באױננונ־ :ען װעלן האנן דא דאם לעצטע װא־ט. אנעד א־ן אצ״ט װ־ אונזערע, אין אצײט םון אםאדשטאדקטן אננד־ף םון דדויםן און אינעװײניק אויף דער מאטעױעלעד און;ײםטיקעד עקםיםטענץ פ־ן דער ײױשער מאםע - קאן און טאד דעד ״דישעד שדײנער נ־שט בלײבן אויםעק קאמף. דער םראנט אין אנענו: ברײטער, יעדער ,דעט קאנען נעם־נען לייט זײנע פע־קײטן אן אדט םאר ז־ך. אנעד עד מוז א״נמאל םאד אלעמאל א־אםנידעדן פונם אל־מם - םון דעם אייננע־עדטן םלינלמאנישן א־!,מם - און זיך שטעלן מיט בײ־ דע םיס אין לענן, אין כ>כ-טע:לענן לענן. ־אם װעט נישט מינערן או־ף אהאד וײנע שעםעד־שע נודוד,. פאדקעדט, עם װעט ששאדר,; זײן װילן, שא־םן זײן או־י״ םאד־ נױיפעדן זײן דא״זאנט. און װעמען עם איז נאשערט אייםצומאלן דאס :עמעל םון אונזעד צייט א־ער אויםצוזינגען דאם דיד םון אונזעד צײט, דער װעט עם טאן :אנצער א־ן םולער נאך דער נא־ דעםטוש מיט דער ־ענעױקער, צאםלױקער וױרקלענקײט. ■^ ליטעראױשע בלעשער נום. 6 (353) םון ײױשן :עזעלשאפטלעכן לעבן א־ז פא־שװאונדן;עװא־ן ־• אםיםילאטאױשע אידעאלאג־ע. אויג םאד דעד מלחמד דאט עקםיםטיחט א טעאריע םון דער אםימילאציע - אויף דעם םראקטישץ לעכן םון דער ײױשער מאםע האט זי :עהאט אקנאםע שליטה - האט איצט ױ טעאריע נאנרךאטידט, אנעד ױ םראקטישע אםימילאציע איז אויםנעװאקםן צו אגעםערלעכער םננד״ אויך דאם אינערלעכע לענן םון דער ײױשער מאםע האט נאקומען אן אנדער אייסזען. אויםן ארט פון ױ הונדעדטער און טוױנטער קלײנע אד־ טיקע צדקה-אנשטאלטן ז״נען או־םנעװאקםן נתיםע דענטראלע הילף־ און זעלבסמ־ה־לף־ארנאניזאציעם״ װאם גד״בן אםט א־נעד ױ :רענעצן פון מלוכות און קאנטינענטן. אזו• שטארק, םון :תנט אוים, האט זיך :עביטן דאם לענן אתם אונז. און דער ײױשער שױינעד? האט דך אױך זיין װעלט :עביטן? ז י י ן האױזאנט פא־ברײטערט? אמת, ער א־ז :עװאקםט אין נמות. אינזער ש־ײבער-משפהד א־ז ה״נט אסך גרעםער, װי מיט דױיםיק און צװאנציק ־א־ צי״ ױק. צי איז ער אויך :עװאקםן א־ן א־כות - קאנען ם־ר, ה״נ־ טיקע, נישט משפטן. ױ, װאם װעלן נאך אונז קומען, װעלן עם קאנען אםשאצן. :עװאכסן איז געװים אונזער אנזען אין דער װעלט. אבער נ־שפ געװאקםן איז אונזער באט״ט אין ײױשן לענן אונ־ זעד װא;. די װאג פון יעק אײנצלנעם שדײנעד און פ־ן דער גאנ־ צער שי״ײבער-משפחה וױ אזעלכע. און װען מיר םרענן זיך, װי אזוי דאם האט :עקאנט :עשען, מ־ר זאלן אין אצײפ םון אלנעמײנעט אױםבח־יז אװי אומברחמנות־ ױק אפגעתקט װערן אן אזײט, מוזן מיר זיך ענטםעק־ עס דאט אנדערש נישט געקאנמ ױן. אוז שולױק איז דעד שד״בער אל״;: אין דער צ״ט, װען דאם לעבן אתם האט :עשטודעמט, א־ז דער תב בנין און מנין :עשטאנען אן דער זײט און זיך נעקײ־דט מ־ט װיציקע חלמות. עפ א־ז מיט דער איבעתד.עננק״ט םון שול־טוער, מיט דער ססירת־נםשױק״ט פון לערעד אויםנעבױט געװאק דאם ־ױשע שװל־ װעזן. דער הײנטיקער ײדישער ש־ױינער איז נישט געװען דעדנײ. מען פאדערט נישט, עם זאל זיך נעמען צו לערערײ, װער עם האט נ־שט קײן םעדזגןגישע םעיקײטן. אנער װיפיל דאט דער ש־רײנעד געקאנט אויפטאן פאר דער קינדער־ליטעראטור, םאר דעם שפראך־ לימוד, םארן פאםולאריזיק און פא־םעםטיקן ױ אידעע פון א שול אין דער ״ױשער שםראך? עם ױנען :עמאכט געװאק די ערשטע פתװן פון אײױשער װיסנשאפט. װאס האט ביז מיט אצייט צוױק עקםיםטירט, איז;ע־ װען ״ױ װיסנשאפט דעס ױדענטומס״ מיט דעם זיץ א־ן בערלין, בדעם- לוי. נױ־יארק. איצט האט מען :ענומען פאדשן אויף ײױש ױ שםראכלעכע, עקאנאמישע,;עזעלשאפטלעכע פארמען פון דעם ײױשן מאםן־לעבן. האט דך אפשר דא אננעזען דער אנטײל פון ײדישן שױיבער? אדאנק ױ מיפולע אנשטרענגונגען םון אײנצלנע ארט־םטן, רעזש־־םעק, טעאטער-טוער און געצײלטע טעאטער־קאלעקט־װן האט זיך דאס ײדישע טעאטער נענעבן אתק פאראײס. עם האט צײטנװײז אויפנעהערמ צו זײן אבלױזע פארװײלוננ. עם האט;עםתװט װערן א קולטור-םאקטאר און אנדערשװאו אפ־לו אגעצ־י: אין פאל־ט־שן קאמף. עפ האט :עםונען אבו־ײטן אפהילך בײם טעאטער־עולכ. א ידױםער מ־יל פ.־ן ױ פאדעתנ־״ען, װאם ױ עלטערע ליטעראטור האט ארויעעשטעלט דעס טעאטעד, איז םארװירקלעכט נעװאק. דא האט שוין דער ײױשער שרײבער ־א אמאל;ענומען אװארט אין אן ארטיקל, דא האט זיך יא אמאל באוױזן אםיעסע זײנע אין רעםעדטואר. אבער אן אויעעהאלטענער קאמף פאר א טעאטער־