Literarishe bleter · 1931-01-16 · 3 (16.1.1931) · p. Seite 41

זײט 41 ליטערארישע בלעטער נדט. 3 (350) גענג, און אז עד לעט יטאשן די נ״ע?ופדאך פאד אנ״עפ כױ:ט? אט דאנן אמאל־קע?זדײבערש, א ש״נננױט אשט״געד, טאלןע געראטן ז״ע־ע לעזער זיך אויטצוי׳עדנען װאס ״יער ד״ט־ט, און כדי ז״ צ־ פארגדינגעדן, לו־ט ז״ער כדינונג, דעט .לעג צו :־לרונ; - האבן ז״ גענוצט װאט מער דויכדייט־ט. דאט איז געלען אגאני״ דאט א־ז געלען אשן און עדלעך, און מען האט עט געקאנט ד.ורט ז״ן מיםן פ־אםטן שכל. אכעד װי זאל מען פאדשט״ן דעם דרך פדן די ״די־טע?זדייכערט אין דאטנםאדכאנד? און נאך אק?דה יטטעלט זיך כאלד, לען מען קוקט אר״ן אין די דאטנםא־כאנדײטע ״דייטע או־~.אכן: אלע?זד״כעדט,;ע- לערנפע, טועד פאד ״דייט אין די גליקלעכע תנאים £*ן ,־אטנפאדכאנד, װאו ד• לעלם איז םאד ז״ אפן, האכן ק״ן אנדעד געפיל ניט פאר די ״ד־־טע?זדייבעדם, געלעדנטע אין לערערט אין אנד־עדע לענדער, לאו מענט־טן מאטעדן ז־ך מ־ט די לעצטע כוחות, לאו מענטיטן אקעק מ־ט דעד נאז די ע.־ד, אכ־ או־םצוהאלטן איטט־קל םונק, אכי אי־נצ־פלאנצן א־טט־קל ־טפדאצונ; א־ן אםכ־כה פון גל״כג־לט און ־ט־נאד״ - םאד ז״ האכן ד־ םאלעט-רום־־טע טוער נ־ט ק״ן אנדעד געםיל װי ביטול, םא־אכטונג און פ״נד־טאםט. א־ן פלו; טוט מען דאך איינע און די זעלכע זאך, ד־ א״נע, ד־ ראטנםאדכאנד״טע א־ן רחכות, אונםעק ׳טוין םון דער םלונד״ די צל״טע - א־ן ענג־טאפט, גע־ט־טערט םון כלערל״ או־םל״נ־קםטע און א־נעל״נ־קםטע מניעות. העלםן קאנען ז״ די צל״טע ניט. אכעד דאם נ־ט פא־ג־נען דאם?־צעלע ־ט׳״ן: די שמענד־קע חטא־ם-זוכערי־ ־ דאם ־טט־ננ־יקע א־אפ- דאכן כעםרא דא.־עא: איטלעכעד כר׳דעת פאד־טט״ט: א־ן די תנא־ם פון נױכערלעכע מלוכות קאן ד־ ״די־טע ליטעראטור און די ״ד״טע ל־םנ־טאפט ניט אנטפלעקן ק״ן קלאםן׳טענדענצן, זי קאן ז״ן נאד ״די־ט. ה״םט דאם טאקע, או־כ ״דיש לאלט כאט־ט אין דער מינד- סכעד מאם אנגעגאנגען די מענט־טן פ־ן דאטנפא״כאנד, האכן ז״ געמעגט האכן דאם א״נזעעני־ט: אמת, ניט םראלעטאד״ט א־ז די ליטעדאטור או־ף יענער ז״ט גרענעין, דערםאר א־ז זי ״די־ט, און א־ן די תנאים פון דער כ־דגע־לעכעד או־דענוגג קאן ״די־ט או־םגעה־ט לערן נאר לי עם א־ז. םאקט־־ט אבעד א־ז ״די־ט פאד די מענט־טן םון ־אטנפאדבאנ־ ק״ז יחום נ־ט, װיכאלד אז צוגלייך ניט פראלעטאד־־ט. או־כ ־א אזו־, א־ז די ק־ט־ה געװענדט צו די ״ד־־ט־סטן: לאם םא־ א האפענונג קאנען ז״ לייגן או־פן ראטנפארבאנד, כל׳זםן ז״ כל״כן נא־ ״דישיםטן? ׳י סען לעט אםשלאגן: אמת, ד• ״ד־־טע ש־־ייעד און טועד א־ז דאטנםא־כאנד זא־.ן זיך אדו־ם קעגן ״ד־ש־זם, מהמת ז״ ז״נען א־נטעד׳ נאצ״אנאל־םטן, און ״ד־ש״זם א־ז נאצ״אנא״־זם. טען דארף אכעד נ־ט ק־קן או־ף ז״ערע ד״ד, נא־ או־ף ז״ערע מעש־ם, און ז״עדע מע׳ ש־ם ז״נען ״ד־ש־םט־שע. ־א, אכער םאדלאם שעמען ז״ ז־ך מ־ט ז״ערע מעש־ם? עם קומט דאך או־ם, אז ז״ דעדנ־דעריקן אל״ן ז״ער א״גענע אדכעט. א־ן קאן דען האכן אהאפט אן ארבעט, לאם דעד טוער אל־־ן שעמט ז־ך מ־ט א־ר? או־כ ז״ טוען ״דיש־םט־שע אדכעט, םארלאם כאהאלטן ז״ דאם, פאדלאם זאגן ז״ דאם נ־ט אםן? און אםשד ז״נען טאקע געױעכט ז״ א־ן נ־ט די ״דיש־םטן, לאם ידילן ז״ עפעם א־־נד־־ק - אפשר ז״נען או־ך ז״עדע מעש־ם נ־ט ק״ן ״דישיםטישע? די אינעריקע קוניםלע[: זולינ װןס וװקא יױיש:: װעגן לינע נו ײויש; ײוםעקישע לינגװ*סעכניק: וער לענ׳ םעד נלגול פון ײדםעקישן ײדיש. — *ין די קימענויקע ניםערן. רעדנקויע■ צונעמען די א־נטערנאצ־אנאל־ז־רוג; םון די ,ל־דטשאםטם-קאלעקט־לן און תרכצוםיק מ־טן גאגצז תומר הד־ן. שו־ן אפגעדעדט כ.־ן די אלע ידיעות לעגן ־עם צעברעקלען און םארשווינדן פון דעם א״נ׳ יעזעסענעם ״דישן ישוב, װע;ן די םערםםעקט־לן םון אונטערג־אנ;, לאם קוקן ארו־ם ם״ םון דער עקאנאמ־שער און ם־זישער םארפ־ל־קונג םון דעקלאס־רטן מ־טלשטאנד, ם״ םון דעד םא־שםר־־ט־נג םון דער ־וגגט א־ן ט־ף רום־׳אנת-םוז די אלע אכיעקט־לע, םאל־ט־שע און םאצ־אלע םאקטאק, ,לאם טראנן לחלוטין נ־ט א־ן די םאלעם ז״׳ ערע ק״ן ישזעה םא־ ״דיש: מיר מעגן אויף אוױילע ז״ לאזן אן אז״ט, װארעם מען קאן אפםדעגן: ק״נער האט נאך נ־ט אר״נגע־ קוקט אץ די םאדכא־תעינישן ם־ן די ״אכ־עקט־לע םאקטאק״, עם קאן זיך אלצדינג נאך;אד אנ־ערש אװענד טאן. אכעד קשה בלײבט א־ן שטא־קקשד, אן אנדער זאך: װאם האלםן םון ״דיש און םון ז״ער א־עענער א־כעט םא־ ״דיש אט די אלע טוער, לאם האכן מיטגעהאלפן אט דעס או־כן־אנגעצ״בנטן או־פכלי םון ״דיש צו שאםן? םון ז־ך אל״ן א־ז לעו־ט דאך דאם נ־ט. עם האכן דאך געמוזט אר״נל״גן דעױן אמהנה מענטשץ םוה און בוח. א־ז אט שט״ט די קשה: לאם האלטן םון ״ױש ױ אלע םאל־ט־קעד, לאם םירן דורך ד־ נ־ט־קע אם־גנ־ױנגען כ״ דער מלוכה םא־ דער ״דארבעמ, ,לי ז״ ,־וםן דאס; ױ אלע שד״בערס, לאם םטאדען ז־ך צו שױיכן .״אם כעםער (״לאם שענעױ־ זאג איך ניט, לארעם אםכרד״ אז ש־־ן שר״כן א־ז א םגםס; אט ױ אלע געלערנטע, לאם ז״ ז״נען זיך מםלםל א־כעד אקרומעד נון און אשלעכטעד נון, צ־ א־כעד דעם, צי האט א ״ױשער ש־י־כער מ־ט ד״־נדערט יאר צוױק געשם־דט דעם ױח םון קלאםן-קאמף, אדער װי אזוי קאן מנחם מענדל םון ־עהוםע־ן און ז־ן כאשעפער געכשרט װעק צוליכ ױ נויטן םון דעד םאצ״אלער דעלאלוצ־ע; און צולעצט ױ ם־כליציםטן, װאם קלאגן אויף דעד אםשלאבונג םון דעד ״דארבעט אץ אהאמעל אדע־ ז״נען כױגז או־ף אכארקא״עד ױנגנמאן, ,לאם וױל דלקא ױיק ױםיש? לאם ט־־יבט ױ אלעמען צו ״דיש? א־ן םלוג לאלט מען געמעגט ואגן: ז~ ז״נען אײעעהאלטענע ״דישםטן, לאס מען כאדא״ף ק״ן בעםעדע גאד- נ־ם. אבער זאל עמעצער אםױל טאן אנרוםן אזא ״דן מ־ט ־עם דאזיקן כככוױקן ט־טל - ,לעט עד זיך גע,ל־ם ק״גמאל נ־ט א־־םקו־םן. אט ױ אלע טוערם און שױ־כעד א־ן ״ױש און םא־ ״ױש א־ן דאפנםאו־נאנד שאקלען ז־ך אם םון ״ױש־זם מיט אלע ז״ערע כוחות. ז״ האלטן א־ן א״ן טענהן: מיר ז״נען גיט ק״ן ״די- שיםטן, מ־ד םאכן נ־ט םון ״ױש ק״ן קולט, דאם א־ז אן עםק םאי נאציאנאליםטן, א־ן נאציאנאליזם איז טױף. און לעצטנם האט ז־ך נ. שטיף, לאס איז יארנלאגג געלען אן אנערר,ענטער ל־דער ם־ן ״ױש־זם, א״נער םון ױ כעםטע ״ױש׳קענעד םון אונזער דור, א מענטש, לאם האט אםש־ געםטדט אקא־יעדע צוליכ ״דיש, דע׳ קלאױרט, אז ער איז קק ״ױש״םט ניט. שט״פ דא דער שכל-הישד און קאן ױ עקן ניט צונוים׳ נינדן. א־יכ עס איז ניטא קק קילט םון ״ױש, טא צולינ לאם די גאנצע מי? צוליב װאם זוכט מען צו םארפ״נעק און קולטיװ־ק די שםראך, א־יכ מען האט פאו־ איר קק אינטערעם ניט? מיט װאםעד האױן קאן םען דאם צוג״ן צו אשםראך, אויב זי איז םאד זיך ניפ א״נגענאקן אין דער נשמה? און אױכ ז• א־ז ־א א־־נגעכאקן, םאר׳ לאם שעסט מען דך דערץ םודה צו ז״ן? און או־נ דער געהעױקער ש־ייבער האט ניט לינ ױ שם,־אך, װאס ער שד״בט א־ן איר, טא װי אזוי םעג ז־ך דער ל״ענער אויף א־ס םארלאזן, אז ער לעט אים טאקע אויסלערנען דעם אמתן םטיל םון דער שםראך, אי,״ע פארכאותענע ש