Literarishe bleter · 1930-04-04 · 14 (4.4.1930) · p. Seite 264

ליבעו־ןדיישז ב-לעסעד 012. 14 (309) זײט 264 ¥ ־עם ארטירןל פון דעם פארדינםטפוצן םעקרעמאר און מיטבויער םון ״טאז״, דר ל. װאואמאן. (די ביז-איצטיקע רעזולטאטן פון דער נעזונט־יטוץ-ארבעט צװי׳שן ײדן און אירע אקטועלע פראבלעמען). אין די יארן 4—2י.-ו!1 זענען אנטשטאנען בם״ה 15 אפט״צונגען פון ״טאז״, אין יאר זצוװ האט די צאא אפטײאוננען באטראפן 51, אין די ־ארז 4—2־2סז האט דער ״טאז״ נעצייצט אין גאנצן אאנד 3,840 מיטנאידער, אין יאר 1027 — שוין 138,35. אימפאזאנט איז אויך די פראפאנאנדע פון היניענע צװישן דער ײדישער באפעקקערוננ. אין די יארן 4—22ו>1 בם״ה 470 פארלעזוננען מיט 82.438 צוהערער און באויז אין א״ן יאר 1027 — 240 פאראעזוננען מיט 42.650 צוהערער דער ״טאז״ אנטװיקאט אויך א ברײטע טעטיקײט צײי׳טן -ער ׳עוא-ױגנט. 024 ׳שואן האבן זיך נעפונען אונטער דער אויפ- זיכט פון טאז מיט 30.000 קינדער אין יאר 1027 האט דער ״טאז״ ארויםגעיטיקט 7000 קינדער אין די קאאאניעם, 3.000 זויג-קינדער נעפינען זיך אונמער דער אויפזיבט פון טאז, די זעאבע צאא ׳שווינד- זיכטיקע נעניםט פון דער קאנסואטאציע פון ״טאז״ א חוץ דער אמ- בוראטאדיע א ד נא. די ״•טריפטן״ װעאן בי״בן א װיכטיקער דאקומענט*). זײ װעאן באייבן א באװייז פון דער נרויםער ארבעט, װעאכע םיאנט- װיקאט דער ײדייטער דאקטאר און זײן ארנאניזאציע, — דער אא- פויאי׳טער ״טאז״, *) דעם נרעפםן ם״ר ארטיקדען האש איבערגעזעזיט נ. קאנטארא־ וויכדכ. די איכערזעצונג איז געמאכט געוויםנהאפם און גלאפיק, וואם םיאיז נייכט אזוי לייבט, בפרט אז מען נעמט אין אכפ, אז די מעדיציניטע טער־ סינאלאגיע אין יידכו איז נייגט איבעריק רייך. פארדריםלעך איז נאר דעד מיםונהדיקער קעפל ״לאנד־דאקטוירים צוזאמענפא־". גי זאל דאם הײם;, אז אינם צוזאמענפאר האבן זיך באטייליקט ״לאנד־דאקטויריפ״ ד. ה. פיזיקער)' פאדלאג 8. קלעונקין אלע װערק פוז ה. ל י י ו ו י 9 הינטערן ׳םלאם ןערגעץ ײײט, הינטערן יטלאם, אין ׳שנײ, אויח די װענן פון םיביר א. א.) —.4 דער נולם (דראמאטי׳טע פאעמע אין 8 בילדערן 5.60 ארעמע מלוכה (דראמע אין 4 אקטן) —.4 כאנקדאט (דראמע אין 3 אקטן) 3.50 יטאפ (דראמע איז 4 אקטן) 3.50 יטמאטעס (דראמע איז 4 אקטן) 3.50 הירים לעקערט — נרײט זיך צום דרוק קײטן ןדראמע אין 3 אקטן) — נרײט זיך צום דרוק לידער פון אומקום — נרײט זיך צום דרוק־ פרײז פאר ס בענדעד 24 נילדן. נעבונרן אין פראכטבענדער 37.50 נילדן. אין לוקםום-בענדער סח נילדן. 23 1>1׳ײ316א ,3׳\\523ז3^\ ,״זסז(:)׳(^״ .׳נ11)6ק5 אין פארלאנ ״נרינינקע בײמעלעך״ איז נאר־ײאם דער׳טינע׳ א נײ בוך פאר קינדער: א7יעזר ישינד^ער פרעמדע מעשהלעד פאר ײדישע הינדער י פרײז 75 גרא׳טן• מיט בא׳םטעלונגען זיך װענדן: .24 \510א57££4 יעדע פדאנע, ײאם ד• דאקטוירים האבן רעפערירט אויפן צו- זאמענפאד, װערט דו־ך זײ באלויכטן קודם-כל פון אלנעמ״נעם עטאנדפונקט און עריםט ׳עפעטער קומען זײ צו די אײננארטיק״טן פון דעי־ נענעבענער קראנקה״ט כײ ײד;. צום באדויערן, מערקט זיך אבער א טרויעדיקע אלנעמ״נע דעו*םײנוננ: םיפעלן םטאטיםטי- ״םע מאטעריאלן, םיאיז ני׳םט באװוםט ציפערנמעפיק, װי עם זעט אוים ד• נענעבענע קדאנקה״ט בײ ייד;, ממילא איז אױך יםװער פעםטצוישטעלן די םיבות, װאם זענען נודם די םפעציפי׳טקײט םון ״עף גענעבע;ער קד.ע;קה״״ ,״ ײףן אין צוזאמענהאננ דערמיט קום א־ך צו אויםפירן, װעלכע, װי םיאיז צו זען פון די יבדיפטן, זענען נ״עט באדירט נעװארן אויפן צװאמענפא־ און װעלבע די הויפט-פארװאלטונג פון ״טאז״ ײאלט געדאדפט נעמען אין אכט אין איר אדבעט: איך מײן דא די מיט- ארבעט מיטן ײדייטן וױםניבאפטלעכן אינסטיטוט. אמת, צװייטן ד• דעפעדאטן, ײאם זענען נעלײענט נעװארן אױפן צוזאמענפאד, איז נעװען אויך א רעפעראט פין דר קאװארסקי װענן אט דער פראנע. דעד דעפערענט לײנט אבער פאי־ מיטצוארבעטן מיט דער פעדאנא- נ״ט-פם־כאלאגייטער םעקצ־ע פון ײװא. לויט מײן מײנוננ, איז נאר וױכט״ק ד• מיטאדבעט אויך מיט דעד עקאנאמייע - םטאטיםטייעער םעקצ־ע. ד• םטאטיםטיקער דארפן אױסארבעטן די טעכניק פין אד־דכפירן פאדיטײדענע מעד־ציני׳םע אויםפאר׳םוננען, די דאקטוי- לי: דאדפן אויסארבעטן דעם אינהאלט פון די אנקעטעם. ד• מיטארבעט מיטן ײװא דארח אויך פארקומן אויח אנ- דערע געביטן. בײם לײענען די ארטיקלען פון די רעפעראטן, האב איך זיך אנגעטראפן אױח פיל יטװערע טעדמינען, װאם מען פילט, אז זײ זענען אקאריבט ארוים פון נאדל, אז אט האט ז״ דער איבערזעצעד ארויםגענומען פון א דײטיטי׳טן װערטערבוך און אױ־ א נאנץ-מעבאנייטן אופן. לויט מײן מ״נונג, מוז דער יױוא צוזא- מען מיטן ״טאז״ ׳באפן א םפעצ־עלע טערמינאלאגי׳טע קאמיםיע. די דאזיקע קאמיס־ע דארח זאמלען איר ׳טפראך-אוצר ני׳טט בלויז פינם מויל פון פאלק, נא־ אױך פון די אלטע מעדיציני׳שע, פאלקס- טימלעכע םפרים װאם פלעגן אזוי אפט דער׳צײנען אין די אמאליקע צײטן אין די דעפעראטן פון ״טאז״, װאס האבן באלויכטן די פאר- ׳שיידענע קראנקהײטן בײ יידן, האט נעפעלט אײנער — װי מיר דוכט — זייער א וויכטיקער, א רעפעראט ײעגן די יידי׳שע דאקטוי- רים אין אמאליקע צ״טן. דאס באײוםמזײן, אז די הײנטיקע ײדי־ ישע דאקטוירים דארפן װ״טער פארזעצן די ארבעט פון פארצײטן, ײאלטן נעישטארקט דעם צוזאמענפאר מאראלייש. םיײאלטן אפילו דעדפון ני׳שט נעװען קײן פראקט״שע רעזולטאטן מיט אנט- ׳שפרעכנדע דעזאלוציעם, דער נוצן אבער פון אזא מין רעפעראט אונעערל״גע נײפע קייץ יצופ מפק אויפן צוזאמענפאד האט אויך געפעלט א רעפעראט װענן דעד באצױננ פון ײד״שן דאקטאר צו ײדי׳ש. נ״שט װענן די א־בעד- צ״נונגען האנדלט זיך דא. נ״שט װענן דעם, צי ״דיש איז די נא- צ־אנאלע, צי א נאצ־אנאלע ישפראך, נאד װענן דער באדײטוננ פון ײד״ש א־ן טאג-טענלעכן קאנטאקט פון דאקטאר מיט זיינע יידי׳שע פאציענטן. דר ישאבאד אײנעד פון די פאדדינסטפולע טוער נ״שט בלויז אױפן געביט פון מעדיצין. נאד אױך אויפן קולטור-נעביט, האט די דאזיקע פראנע אדורכג״ענדיק באר־רט אין דער םעקציע פא־ געזעל״שאפטלעבער היניענע און עאונעניק. בארירנד־ק דאם פראבלעם פון פדאפאנאנדע פון היגיענע, װייזט עד אן אױי־ דער נױטװענדיק״ט פון באנוצן זיך מיט א רײנע־ ליטעראר״שער ישפדאך בײ דער פראפאגאנדע פון היניענע. מיר דוכט, אז דאפ באנוצן ױך מיט ײד״ש ײאלט נעמעגט אװעקגעישטעלמ װערן אלכ באזונדערע פראגע. אונזעדע ײדי׳שע דאקטוירים, דערצוינן אין אסימי- לאטאר״שע נימנאזיעם, אן קײן ׳שום קאנטאקט מיטן ײדי׳שן לעבן אין זײעד ׳שפעטערדיקער ׳שטודיע, באהעו״שן ני׳שט די ייד״שע ישפ׳־אך װי נעהעריק, בפרט איז דאס חל אויח דער נײער נענע- ראצ־ע. און דאם איז, פאדישטײט זיך, א קאלאםאלע מניעה פא־ קענען אדײנציען די װננע דאקטוירים אין דער געזעלישאפטלעכער מעדיצ״נ-שעד אדבעט, װאם מוז נעפירט װערן קודם-כל צװי׳שן די ארעמםטע ישיכטן, װאם ײדי׳ש איז זײער אײנציקע ׳שפראך. די ־אױקע ׳שאטן-זײט פון אונזערע דאקטוירים האט מען ני׳שט נע- דאדפט פא׳־ישװײגן. און מען האט נעדארפט אננעמען מיטלען אקעגן דעם. א•; א״צט א פאר םטאטיסט״שע ציפערן, ארױסגענומען פון