Literarishe bleter · 1930-03-21 · 12 (21.3.1930) · p. Seite 230

?'םסר^רי&ס ב?סססר נ(ם. 12 3011) דיפ 230 ם נ ת ס/בין־׳יאדק ד ד א ם ע ״ס ײ ט ז"י> לײזצ בײ לײוויקן פון 1930. און איך זאג: זאל עס גלײבן ני?וט א,,־:!׳ געל״זס, זאל לײװיק מארגן װידער קומען זאגן: דאמיר זײן #פןן £רוװ איך אבער אויך א ווײל זיך אויסשון פון דעם פאעט און וויל באמראבמן די דראמע װי א װערק פון א דראמאטורג, ז$ג איך: ע: איז נײגב אײן דראמע, נאר צװײ — די ער״ממע צװײ אקמן זענ;; אײנס, און דער דרימער אקמ איז די צװײמע. און איך זןןג: װאיב נייכמ געװען די צווײמע דראמע, װאלמ איך זיך צופרידנגעזוםעלמ מיכ ד~ר ער׳ממער. עפ איז דא גענוג אין עריממן אקט אלײן, װאפ זאל מיי סמײען אויף א בלײבנדיקער איבערלעבונג. אבער דער דרימער אקמ איז א גײע דראמע, אונזערע, א נענמערע, און זי רוקמ״אװעק אין הינמע- גױנמ די עריכמע. איך קען זיך ניימם לאזן אפנארן פון דעם, װאס דער דרימע- אקמ •מפילמ זיך אפ עמלעבע מעג נאך די עריגמע צװײ. איך נעם פדױכ נייממ אן די אילוזיע. די קלײנע קאמונע פון א פאר מויזנט ארבעגע־ אין װיימן סיביר איז נײגמ קײן קלײנע קאמונע; די גע״געענ־כ• זענען נײממ פון 1905, און דער געראנגל צװיעון דעם ״באליצעװיקי לעװינע און זיין תלמוד דניאל איז נײכמ קײן געראנגל פון דעמאלצ. אין מלוך פון צװיי אקמן גײמ־אן א קאמף צווײמן מענמ׳מן — אן אײנגעתולאסענעד, אן אײנגעיממידטער. עם ראנגלען זיך בלויז די אינסטינקטן און די אחריותן פון מעגמ״מן אויף א?ומח פון צע; קװאדראמ אײלן. געװען א קאמונע צװיימן די די פאליםײמע ארעסמאנס; אין קאמער. די אידעע און מארמירער״מאפט, וואס האלמ־אן בסדר, האיװ אויך אויף די קאמונע. אבער עס איז א םורמע־קאמער/ אומםעמיקײ:, קײן בארירונג מימן דרויםן, קײן מעשים, בלויז װארעמען זיך אין אײגענער מארמירער״מאפמ, און די גאנצקײט װערט צעפאלן. אײנער װעיב גערידט פון זינען, אײנער שיקמ א פעמיציע צום צאר, אײנער גימ זיך נאך די מאמענמאלע תאװה פון גנבענען א *ממיקל שאקאלאד׳ אײנד זיצמ און עקבערמ זיך און די אנדערע מיט פאנאנדערפאל. בלויז דעי־ געדאנק פון אגמלויפן, דאס גראבן זיך אין םונעל ארײן ברענגמ איײז דעס דרויסן, די װעלם, דעם ריח פון מע״מים, און צוזאמען דערמימ אוי* — דעם אימ3עמ, די מענמ״מלעבקײמ און די אבזריות פון דער אידעע און עס פרײממ־אפ דעם פאנאנדערפאל מימ זײן פלוצלינגן ארײנקומען א נײער, א ױנגער, װאס ברענגט דעס דרויסן מיט זיך און די פייזק גרײמקײמ פאר מאי־מירערשאפמ. מען אנמלויפמ, מען װערמ געבאפמ, עס גײמ־אן א הונגער־״מס־ײע װידער זענען אלע אינאיינעם. דער װידערשמאנד פאריינדם, דער ווידעי* שמאנד רופמ־אי־ויס דאס מענמשלעבע אפילו ביי די קרימינעלע- *־*?: דארפן עס צוזען, מען איז צום סוף אפילו מוחל דעם פארעמער, יחי: חאמ גע״מיקמ א פעמיציע צום צאר, ווען ער ״מנײדמ זיך אויף די אדעי; עס איז גאנצקײט. אבעד דער גאנצער צװײמער אקט איז ילויז א סאסעננ• װאס פאי״ממארקמ די אײנגע״מםיקמע דינאמיק פון ער״מטן. נײממ כל' ווי א מאמענמ. ני״ממ דער סאדיזם פון מורמע־אויפזעער, נײממ די זײ־ מיקע סצענעס מיט די קרימינעלע ארעסמאנםן ירענגען ארײן אנמװיקרונג• ״ממײגערונג אין דער דראמע. און ווען דער אויפ״ממאנד פון דרינ׳ ביעבמ־אדיס די מירן פון דער תפי£״ן און די ארעסמאנמן װערן באי פיײמ — ענדיקמ זיך פאקמיש דער אײנגעשמיקמער געראנגל פון איר סמינקמ און לײמערונג. מימן דרימן אקמ קומט ארײן דער דרויסן — עס קוסמ =א: און מאבמ און קאמף אין נאמען פון מע״מים. די נעבםיקע ארעבבאנכ, זענען הײנמ פירער פון א קלײנער קאמונע. אין די גרענעצן פרן ענו־־עבל דערפעי ווערמ געמאבמ די סאציאלע רעװאלוציע. ארום — דער *כוגא• אױס — דעם צאי־ס ארמיי. און אמ אין בארירונג מים די לעבעיילנ געפירמע, מיט די עמלעכע מויזנמ ארבעםער פון די גןולד־גרובן, זיך אן דער קאמף איבער מאקמיק, איבער מעמאדן. פירט אײנעי דל: צװײטן צוריק אין תפיסה ארײן. קען מען עס נישם םון, און עס יא:: זיך, אז מען מוז עס. ברעבם זיך דער גײער םורמע־אויפזעער, מאנג־ יל2 אמת דעי נײער ארעסםאנם, מאנמ, צים זיך אויס װי יצחק צו דעי און שמעלמ־אויס דעם האלז--- עס איז א ^אר״מםעלוגג, װאס רעגט־אן און האלם געפאנגעי יי' צי דער צושויער װעונ גײן אויך מיםן פאעם אדער בלויז מימ יל* דראמע — מים דער טיפער איבערלעבוגג װעמ ער גײן םיי־װי־סײ ה. ל ײ וו י ק״ס נ ײ ע עס איז א דראמע פון דעם סין — מ ע נ מ ״מ. אין אים — דעי געראנגל פון ערדיש בלומ אדן געלײמערמער בײדערײגקײמ. איבער איס— אן אידעע, װאס מומ־אויס דעס מענמשן פון זיך און באהעפמ אים מימ אן אבסמראקציע. די אבסםראקציע איז בלענדיק־ליבמיק, איער ווײמ און אביעקמיוו. פון דער ווײמקײמ און אביעקמיווקײמ אירער שמראממ אייין אין מענמשן קעימ, הארטער װילן, אומביחמנותדיקײמ. אןן ווידער א גע־ י־אגגל — צװישן דעם מידת־הדין פון דער אויסעדמענםשלעבער אידעע און דעס מידת־הרחמיפ פון דעם מענם״מ, װאס לײםעימ זיך. און װי װערמ דעילײזמ דער מענמש/' מימן אנװענדן דעס מידת־ הדין צו זיך אלײן, מימ מאבן פון זיך אלײן דעס קיבן. יעדער פרײװילי־ קער קרבן שמראםמ־אויס מימ גרויהער ליב״סאפמ, און די ליבשאפמ בלײבמ־ איבער אויף צו װארעמען יענע, װאס װעלן װײמעי גײן אין קאלמן ליבט פון דעי אויסערסענמ־דלעבער אבסמראקציע. איז דאך גומ. װעלן זיך די ױר״מיפ פון דעם אװעקגעגאנגענעם מאימירעי צעמײלן מימ זײן ירושת, מימ דער ליב״מאפמ, און עס װעמ גומ זײן אי זײ• אי אונז. פונדעסמװעגן קען איך נישמ אפמדן פון זיך דאס געפיל, אז אין א חודש אױש׳ אין א װאך ארוס, אפשר נאך הײנמיקן מ*ג װעמ קומען לײװיק און װידער זאגן: לאמיר זײן אפן, לאםיר זײן פ״אסמ, לאסיר זײן װארהאפמיק1 און אין דעם זאג װעמ זיך פילן, אז ני״כמ די אפנקײמ און פיאסמקיימ זעגען נאך דעױוײל מימ אונז, אז די דעי-לײזונג, װאס האמ אױיסגע״דײנמ פון אװעקגעגאנגענעם קרבן, איז נאך קײן דעילײזונג נישמ, אז אין די מורמעס פון סיביר, אין די אמאליקע ײי אין די הײנטיקע, שפילמ זיך װ״מער דער געראנגל פון מידת־הדין, און גישמ בלויז אין די מורמעס, נאר אומעטום, װו עס שמויסן זיך צונויף די מענמשן פון דער אידעע, דער דערלייזנדיקער און אומברחסנותדיקער. גײ איך נישמ אוועק פון םעאמעי קײן דערלײזפער. ״דערלײז־ מער״... איך װײפ, אז דאס איז בלויז א װארם, אז קײן דערלײזונג פון דעס אנגעצײכנמן געראנגל װעמ נישמ זײן פאר אוגז אין אונזערע מעג. איך זוך גישמ קײן ״פולקאמע״ דערלײזוגג. אפילו אין דעם אנגעצײבנמן קרײז פון דער דראמע זוך איך נישע קײן אזיפלײזוגג פון איר א״יגענעס פײניעבן פראנםער. איך גײ אװעק פון םעאמער םים ע&עס אגדער״ב: מימ א נײעם צוגאב צו דער נאר־װאס איבעיגעלײענםער פאעסע ״װאלקנס אהינ־ מערן װאלד״, צו די לידער פון ״קײנעםס לאנד״, צו דעם מענמ״מ און פאעם, יײ װעסען פערזענרעבע מענמשלעבע ל״מעױנג און פאעמישע זעונג האבן זיך צונויפגעפלאבמן און ביענגען־ארויס נײעס צוגאנג צופ װארמ, נײעם רימס אין שורה, נײעם זין אין דעם וואס מיר זענען געװוינמ צו רופן ״פאעזיע״. עס איז לײײיק — אין אמ דער דראמע ״קײטן״. נישמ ״שמא־ מעס״ און ״שאפ״, װערק פון א דראמאמורג, װאפ האמ געזען, דערפילמ און דערצײלמ. עס איז דאס פערזעגלעבפמע, דאס אמשארפסמן־אײנגע־ קריצמע אין לײב. די װײמע יארן, וואס זענען אװעק פון דער איבער־ לעבונג, פון לײײיקס אײגענעי מורמע־קאמעי, חאבן בלויז ליבער געמאבמ די סענמשן. ארעמען, יעדן אײנעש פון זײ. אבער די יארן האבן נישצ אויפגעלײזמ די פײן, װײל מימ די יאין איז דעי געראנגל גיעסער געװארן. עס איז צו דעס ערשמן און צװײמן אקמ, װו די רעװאלוציאנערן װערן געפײניקמ פון צא־ס מורמע־אויפזעעי״ צוגעקומען אויך דער דריטע* אקמ, װו זײ װערן אלײן די פײניקער אײנער פון צװײמן. צו דעס יאי 1905 איז צוגעקומען א *במח נײע יארן מימ סמאליניסמן און מי־אצקיסמן, מימ יעבמגלויביקע און אפנויגלער, און װאם אין די ער״םםע צװײ אקמן איז געװען ײיימע איבערלעבונג, איז אין לעצמן אקמ געװ^י־ז צעל און שדד פון הײנמ, פון דעס מאג*שעגיע:ז פײנלעכן מידת־ הדין. דאס יאי* י!192 האמ צוריקגעװאי־פן א בריק צום יאר 1905, און האמ עס אויפגעלעבמ שארפעי־ און שמעסיקעי־ ײי עס איז אפש־ געווען אין זברין. און באמ־מ לעװיגע (לײװיקפ העלד פון 1905) איז זיך מקריב און לײזמ־אויף םים זיך דעם פלזונםעי, בלײבם ער אבער נישמ אויסגע־ *) אין דער •ין-זזןרקער ״וו*ך" נומ. 22 איז אפגעדױקם אן אר־ םיקל פון מנחם װעגן ה. לײװיקס נײער פיעסע ״קײמןי/ װאס איז אויפ־ געשירם געװ*רן אין מ>)ריס שװארצם קונסם־מעאםער. מיר ברענגען דעם ארםיקל מיט אײניקע קיצורים.