Literarishe bleter · 1929-11-15 · 46 (15.11.1929) · p. Seite 905

זײם 905?'םסר$ר'ש2 3?סססר נזם. 46 (289) * איז נויט א יאר צוריק נעיעאפ; נעױאר; דורך דער היהטאר״טעי קאײיםיע בייס יױו״א אין װאריעע א פפעצ״ערע צענטרארע קאכ״סיע צו פאריען די יידייעע אאטערטיבזרעכקײטן אין פויר;, צו ורןרכער םיזענען צוגעיטטאנען אײניקע נעזער׳םאפטן. די ראזיקע קאטיםיע האט באיעראםן אין דער נאענטםטער צײט אדורכצופירן ײיכנ־ ׳עאפטרעכע אויםפאריעונניען פון רי ײדײטע אטרערטיטרעבקײטן אין רעם אובאינער־כערטער קאנט. די קאטיםיע האט זיך געװענדט צו רי קה־אות, װו די עקםפעדיציע האט געזאאט פארקוטע;, נאך היר־ און דיט בויםה ראר־ דעדדאנט װער;. אז באויז אײן קהאה, רי אובאינער, ־אט באיעטידט א םובםיר״ע פאד דער עקםפיעדיציע. ריעי' דאזיקער בײיםפיא כאראקטיעריזירט די באציוננ פון ד• קהיאות צו ד• בריענענריקםטיע נויטן פון רער ייד״בער װיםניצאפט.די דעדאקרא־ ט״עע ראטדענער טארן דיערער ני״עט דעראאזן דערצו, די אויםפאר־ יםוננ פון די ״די״עיע אטאעדטידאעכקייטן, ראם א״פ־יטן זײ — איז דער עאעדענטארםט״ער חוב פון א״עדער קה־רה יאט דאם זענען די װיבטיקסטע ארביעטם־נעביט;, ױ.<): .״טי״ע• פאר ר• ראטדענער און קהיאה-פא־״עט״ע־ א״ה די יערטער די ראזיקיע א־בעטן א חוץ ראם םאד־ע עיעדענטא־םטע יםט״צן ד• צענט־ ראיע ארבעט פון ״װי׳א, זעניען דער יעיקר ים״ך צו רער היםטארי- יםער קאדים״ע פון יױו״א. װענן אנדערע ארבעטם-נעביטן און ז״יער ״ם״בות צו די קהיאות, זאאן ״םר״בן די, װאם זיענען דערצו בא־ופן. בריװ איז רעדאקציע פיט א צ״ט דוריק ד,א: איך זיך דויר דער פא־סיםדונג פון די ,,דינו בד״ם**״", ווי אויך דורך דיריעקטע ךדיוו נעװענדם צו די *״ל־- אדגאגיזאדיעכ ןפון ״ד״ד־װעדטדעכן •־וד־װעזן) װעגן צויגי־ז מיי אגב״צפרעבגדיקן סאטע־יאד פאי דע־;פעציע־ע־ אויםגאבע ןדעצעדבע־- נודע־), או;-עי מיין יעדאקציע, פון דעם ד״דידן פעדאגאג״דן זידו־גא- ,,דאג װעידענדע צײט־ארטע,־". דיידעי האגן זיך ניידט אלע *גװ־־א,־־ גאניזאציעס אפגע־ופן און אפירו די״ רראג האבן זיד יא אפגעיװפן, האב; אניגגאט פאי־ציקן, יגוין באאי־געגן ראצעײאי, צוגעיגיקט נא־ ײי־ 14י■*,*ײ ־אא'־**־* ןןײי״ן צודיג דע,־ קויצקײג פ*ן דעי* איגעי־געגליגענעי צ־יג איז נוי־ ציק׳ אז ארע *צור־^יגאניזאציעג זאדן ת י ג,־* צװציקן די געװוגנױדענע מאטעריאדן (גענויע איגערזיגצן װעגן גמוי״דיקן און איגוחדיקן מצג פון אונזעי־ע יידיידע *צולן, גירדעי־ אין גמאמיםצײגע מאגערן גײגע־ לײגפ). מײן אדיעס: .4 .זזאזי^סז^ ,57 וו!1ז^8 ,״5€()י, סס ,ח!ר1נ1א 1 .ז(1 פײערלעכער אװנט לכבור יהואשם תנךייו ײריש דריטער פ• ע. נ• מיטװאי• מיטװאך, דעס 13־דן גאװעסבעי זייגעד •! אין אװגד א'גאניזידט דער ״די-עי פען־קדוב אין יאקאי פון יימע־אדן־פא־יין (צלאמאצקע נום. 13) דעט דריטן פען־מיטװאך, געװידמעמ דעם לעבגד־װעיק פון יהואיד — ז״ן ״דיידע־ הג״ך־איבע־זעצונג, װעלבע־ ע־ האט אװעק־ געגעבן 18 יין־ פון זיין לעבן. אין פ־אג־אט פון פ״עידעבן תג״דאווגט גייען א־יין פא־ד־אגן: יהואידט הנ״ך־איבעיזעצוגג, — קייטיידעי איבע־בליק פון היר צ״ט־ לין, ײעגן אלטע יידיידע תג״ך־איבעיזעצונגען — נה פהילוצק*, וועגן יידי־דע תנ״ך־איבערזעצונגען פון 13־טן י״ה ביז מעגדעלדאן — ה־. יצהק יםיפער גאך די רעדעט ײעט הור הינ־טאן ד״ענען און ־עציטידן א יי• קאפיטלעך פון יהואידד יידיידן תניך צוד ידלוד ײעט געלעזן װעין יהוא־דד א־טיקל, װאד עי תאט אג־ געידיידן :אך דעד פאיענדיקן ז״ן לעדנד־װעיק: ״דעי תנ״ ך, דאט מעגטיד־ לענע בוך — דעי בונד צװיידן פעלקעי״. (דעי א־טיקל איז געד־וקד געװען אין די ״ליט בלעטער״ נומ. 40—47). צו יעדן :ילעט וועיט צוגענעבן א געװין־בילעט, צו געווינען א קאמפ־עט פון יהואידד תנ״ך. בילעטן צו :יליקע פ־״זן צו :אקומען דיי דעי קאםע פון פאייין — טעגלעך פיעס פון די ׳םטעט, װיל טען ניענלעך טאכן הי אנטװיקלוננ פון דער וױםניםאפט, טוז טען קודם־כל אויםזאטלען די היסטן1ר״םע טאטעריאל;, װאם זענע ניצול געװארן פון טעטפער עם־הארצות און נ״םט־םאראנטװארטלעכער הםקרות פון יםטיםים א. ד נל. אויפן נע־ כיט פון אויפהיטן די ״ד״םע אלטערטױטלעכקייטן יםט״ען טיר נאר גאר נ־דעריק. פאדאן צענדליקער אלטע קהלות, װאם האבן נ״םט קיין איין פנקם, הנם די געלע בלעטער װאלטן אנטפלעקט ני׳שט איין קאפיטל פון דער ״ד״םער פארנאננענהייט. דארט, װו די פנקםים פון די קהילות אדער חברות זענען אויפנעהיט נעװארן בדרך־נם, נעפינען זײ ז־ך אין א קלאנעדיקן טצב, ז״ װערן נ״םט װי־נעהעריק נעיםוינט און אויפגעהיטן און דער עיקר — די ײד״םע היםטאריקער דעמרײכן נ״םט צו זיי דעד טאננל פון ״דייםע היסטארי׳םע טאטעריאל;, די נויט־ װענדיקײט םון בויען ר־י נע׳םיכטע פון די ״דן בלויז אויןז די נ״םט־ ײד״םע טאטעריאלן, ברעננט צו דער פארקריפלוננ פון דער ״ד״םעד געיםיכטע. פון נעריכטפ־פראצעםן און ױריד׳םע דאקוטענטן, ײאם זענען אופנעהיט אין די פאחםײדענע פאליאגטן, קענען טיר זיך יםאפן א בילד װענן דעם לעבן פון די ײד״םע סוחרים, באנקירן ם־בל״בט איער פאר אונז פארהויין דאס אינערלעכע לעבן פון דעם טאםן־טענט׳ם, זײנע פרײדן און ל״דן, זײן אינדערװאכן און ז״ן ױם־טוב און דער עיקר — טיר װײםן גאר קנאפ װעגן דעם לעבן פון דער ״ד״םער ארבעט, װארום סיאיז דאך א באװוסטע זאך, אז בעל־טלאבות פראצעסירן זיך װײניקער, אײדער באנקירן און םוחרים. װאם דארפן דעריבער טון די ראזארעס און בכלל די פר״נט פון ײײ״א אין אלע יםטעט אוז יםטעטלעך פון פײין? זײ טוזן אויפתיין א רירעװדיקע פראפאנאנדע פאר דעם, אז ד י א ל ע א ויפ נעה י טע פ נ ק ם י ם פ ו ן ק ה י ל ו ת א ו; ח ב ר ו ת, ז א ל; איבערנענעבן װערן אי; רים ות פ ו; א ר כ י װ פ ו ן ״ װ ״ א, דער אײנציקער אניםטאלט. װאם פארטיטלט צװ״םן רער נעזעל״םאפט און דעם װיםנ׳םאפטם־ טאן. די דאזיקע טאקםיטאלע פאדערוננ װעט נ״םט אוטעטום בא־ פריריקט װערן, דער כח פון פינפטערנ״ם איז צו־יםטארק, אז ר־ כלי־קודים, אין װעטענם הענט פינעפינען זיך דער רוב די דאזיקע פנקסים, זאלן האבן פאריםטענדעני״ם פאד די נויטן פון דער װיםנ- יםאפט, טוז טען דע־ייער װו םיניט זיך נ״םט אײן דאם טאקכיטום פראנראם, אדויסרוקן דאם פראנראם־טיכיטום. די קהילות טוזן אןיך זײער אײגענעם חשבון איבעױיםרײבן ארער פאטאנראפירן די װיכטיקסטע טאטעריאלן און דאקו- מ ע נ ט ן פ ו ן ז יי ע ר ׳ם ט א ט, כדי אזוי־ארום דערפיאן זײער עלעטענױאדן חוב לנבי דער ײדי׳םער ײיםניםאפט. ענלעבע פאדערוננען דארף טען ׳םטעלן די ׳םטאטראט;. זיי זענען טהויב נישט בלויז צו שטיצן די אויםנאבע פון טאנאנרא־ פיעפ, נאר זענען אויך פארפליכטעט צו פינאנסירן דאם אייער־ יםר״ין די ארכױו־טאטעריאלן, ײאם געפינען זיך אין זײער יםטא־ טי׳םן ארכױו. און נאך: אין די אלטע ׳םטעט און ״םטעטלעך פון פוילן זע־ נען פארבליבן היםטארי׳םע אלטערטיטאעכקײטן, װעלכע יםטעלן פאר א נרויםן אינטערעם פאד דער ײד״םער קונםט־נעישיכטע. פוילן אױ יארימט טיט אירע אלטע הילצערנע ׳םולן, װאס זענען נעבױט לויט אן א״גנארטיקן סטיל פאראן אויך אין די טזרח־נעננטן אינטערע־ םאנטע א. נ. פעםטוננסיםולן, װי לט״םל, די באריטטע לוצקער יםול א. א״ ײאם זענען געװען א טײל פון דער ׳םטאט״םער פעסטוננ די דאזיקע ׳םולן זענען אינטערעםאנט נ״םט בלויז פון אדכיטעקטאנ״םן יםטאנדפונקט, זײ פארטאנן אפט א םך טײערע אלטע חפצים, א. ד נל. טיר טרעפן אפילו פענטסער באצירט טיט ײונדעריארע װיטראז׳םן און װענט, באפוצט נזיט נאר אינטערעפאנטע געטער;. די ״צױויליזאציע״, װאם דריננט ארײן אין די קלײנע ׳םטעטלעך, טאכט חרוב אט די װונדערבארע אוצרות פון פארצ״טיקן פאלקם־ ׳םאפן אויפן נעביט פון קונסט, די ײענט װערן אװך א יארםאד״םן אופי פארטאלעװעט, די יםולן װערן איבעמעבויט אװף א הײנט־ טארי׳םן שטײנער די אלטע בית־עלטינס, ײעלכע גרייכן טײלטאלם ביז אנהויב סז-טער י״ה, יםטעלן אויך טיט זיך פאר א װיכט־קן איבערבלײב פון רער אטאליקער קונםט בײ ״דן כדי אויםצופאר׳םן די דאזיקע קונסט־אלטערטיטלעכקײט;,