Literarishe bleter · 1929-09-20 · 38 (20.9.1929) · p. Seite 736

?יםסר^רישב ב? חםער נ?ם. 8■ (281) דיכ 736? ד׳־ד י ע ק ב ג א ר ד א ן / 77 י? נ ע םשה מענדעלםאן דעד פילאסאל;רעפער#ם, .געה$לםן איויף דפר םענדעלסאן*פײער?נב פ נם ײדישן װרסנש$פםלעבן אינסטיטום אין װילנע דעם 6״םן סעפטעםבער 929/) יג*כא גופא, און זײ זענען דערפאר אײביק ריכטירן און נויטװענדייו טיט אזוינע אורטײין האט צו טון, אטעי די יײנע טאטעטאטיק זי גײט ארויפ פון אקפיאטע;, װאפ זײער באיטײטפעררעכקײט בא־ זירט אויפן געזעץ פון דער סהירה (װי רײבניץ האט געדײנט), ד ה״ װאפ זײער קעגנטײר ראזט זיך גארנײכט דענקע;, אויב ט־זאר :ייכט װעין אדײנפארן אין א סתירה רטיטר; די אקכיאס; דאס;אנצע איז גיעפעי־ װי זײן טייי פארטאנט אן אבסארוטע בא- ׳טײט?עררעכקײט פלן דעם טין. די נויטװענדיקײט פונס דאזיקן;אץ זע איך ני*טט ארויפ פון דעד דערפארונג, הױת װי דערפאדוננ קא; טיר נאר זאגן, װי אזוי כ־פרענט זיין ביז-איצט, אבער זי אגט- הארט נ״עט די טינדסטע גאראנטיע, אז אזוי װעט עפ יטטענדיק ז־ין אויך רהבא פונװאנעט-זיטע אבער נעטט זיך בײ טיר די זיכער־ ק״ט אין ־עי אבפארוטער גירםיקײט פון דעי אקסיאפ׳■■ י^ר א ־אנק דעס, װאכ דער בוביעקט פונס זאץ: דאפ גאנצע, איז כורר אין זיך דעס פרעדיקאט; נרעסער זײן װי דעד ט״י און איז אזוי־ אדוס טה״ב, אז ער זאר טיט איס פארקניפט װערן אין אײן אור- ט״ר. אזוינע אקפיאטען בירדן די נרונדראגע פאר דעד טאטעטא- ט״טער ארנוטענטאציע, װעיכע פירט ארויכ פון און דורך זײ נײע זאבן אוי־ א *טמדענג יאגי׳ען יעטײגער אכעי נ״פט ברויז די טאטעטאטיק ארײ; האט צו טון טיט אזוינע א״כ־קע אטתן. דאכ :עטרעכע גירט אי בנונע דער ר״נעד טעכאניק, אי בנוגע דער טעטאפיזיק. די דײנע טעכאניק באװײזט אירע באהויפטונגע; אין א *טטרעננ-ראציאנארן װענ פון נעװיכע;רונט־נעזעצן ארויכ, װי א טטײנער דאכ נעזעץ פון דער אינעיציע און אנדערע. די אײביקע אטת; פון דער טעטאפיזיק זעכען: די עקזיכטענץ פון דעס *טריטותדיקסט; װעז;, ד ה נאט, די היעארת־ ד-נפיט און די טאראר״פע װערט-ארדנוננ, ד ה״ אז ארץ, װאכ גע־ ״טעט, נעפינט זיך אונטער א געטרעכער ה״ענחה. די דאזיקע אטתן זענען נ״פט קײן גרויבנפ־זאך זײ װערן באנריפן דורכן יטכל און בירדן די נרונדראגע פונס אזוינערופענעס דעאיזם אדער נאטירלע־ כער רעריניע, װאס זי איז נעװען דער אני-טאטין פון דער אויפקרע־ רונגפ־עפאכע. עטפיר״טע אטת;, אדער די אטתן פון דער דערפארונג זענען דאקענן;״פט נויטװענדיק, נײערט צופעריק, ד. ה זײ קאנען נ״טט אײנגעזען װערן לויטן נעזעץ פון דער פתירה, זײ זענען ניעט רײן *צכרדיק. דער רײנער *ככל זאנט טער נ״טט, אז װען א קערפער װערט אננעװארעטט, טוז ער זיך פארנרעכערן. דאס קאן איך װיםן נאר א דא:ק טײן זינרעג^ דערפארוננ, אין דעם פאר א דאנק דעם זע־חױכ און דעס טעטפעראטור־חױט. ס־װארט די טינדםטע ראג״עע כתירה נ״כט נעװען, אויב דער קערפער װארט זיך נ״טט געװען פאיגרעכערט. פונם *כטאנדפונקט פונס רײנעס יככר איז דער דא- זיקער פאקט עפעס צופעליקס. אזוי װי אבער דער *טכר פארראנגט, אז ארץ זאר האבן א נרונט, און פארעראגט נ״טט בטבע דעס גע־ דאנק פון א אבסארוטן צופאר, נעטט ער אן, אז ארץ, װאם נע׳טעט אין דער װירקרעכקײט, איז אדויבנערופן נעװארן פון א סיבה, װאכ איז פאר איס, או; װעט פון זײן זײט ארויסרופן נײע װירקונ־ נען, װאכ װערן קוטען :אך אים. ארץ האט א סיבה, ארץ האט א געניגנדיקן נרונט, דורך װערכן עס װערט דערקרערט. דער פאקט, אז דער יטטעקן פארט אויר דער ערד, װען ער װערט אפגעראזן, איז צופעריק, װײר אין דעס באגריף ״שטעקן** איז ני׳עט אנטהארטן דער באגריױ ״פארך. דער דאזיקער פאקט איז צופעריק, װײא ער איז נ״כט כורר אין זיך גופא דעס נרונט פון זײן עקזיסטענץ, װײל איך טוז אנקוטען צו אן אנדער זאך, כדי אים צו דערקרעח. איןי דעם דאזיקן פאר איז עפ די שװערקראפט, דורך װעלכער ם־װערט דעדקלערט דאס פארן פונם יטטעק;. אזױערנאן/ איז דער גרונט-פרינציפ פון די אײביקע אטתן ־אפ נעזעץ פון דער סתירה און טטירא אויך דאפ געזעץ פון דער כאיז א *טױעדע אויפגאבע או־סצוט״רן טענדערכאנכ פירא־ זאפיע פון זײן גאנצער ריטעדארייסער ידייצה װארוס א־טעטוס, װו כ־האנדרט זיך װעגן נעטען א *כטערונג צו א כפעציערער פראגע, פין װאכ פא־א נעביט זי זאי־ :י*טט זײן, װײזט טענ־־ערכאן ארויכ די זערבע יצטיענגע געדאנקרעכע קאנכעק־וענץ, װערכע ״טט־צט זיך א״ז ־־ גדונד־פ־ינציפן פון ז״ן פיראזאפ״טער װערט־אנ״צוױנג. ב״ איס איז דאכ קאנקיעטע אזוי ענג פא־־קניפט טיט דעס אב־ כט־ארט;, דאכ באזונדעדע א־ז אזוי אינעררעך דורכגעדדונגען טיט דעס ארגעט״נעס, אז ד־ א״גנארט פון ז״ן פיראזאפ״צער רערע אנטפרעקט זיך טער א־ן איינצעמע באטיאכטינגען, אין כפעצ־ערע אונטעיזיכונגען אוי־ ריטע־אר״כע, רעריגיעזע און פובריצ־כט״צע עניניס. אײדע־ אין א גע״־ראכענער כ־כטעס פין אבכטיאקטע זאצן. װער כיװיר זיך איזא גענ־י באקענען טיט טענדערכאנען ארכ א פי־ י־אזא־ טוז גרינטרעך דו־כ־כט־דירן ארע זײנע װערק און באקוטען א קאנקרעט בירד פון זיין גאנצ; *כאפ;. טאבן טי־ אבעי פאיט ־א דעס פ־״ו צו י־עפע־־ר; ־ועגן טענדערכאנכ פיי־אזאפיע, טוזן טיר זיך רבתחירת אפזאגן פון אן אויכ״כעפנדיקער אין פורט־טענדיקער באראנדר־נג כ גייט דא ברויז אנצוצ־יכענע; געװיכע הױפט-רי- ניעכ, ״אכ זארן אינז הערפ; צו בא־כטיטע; טעניערפאנכ ארט און אנט״ר אין דעד אנטװיקרונג פונס פיראזאפ־יצן געדאנק. די רײבניץ-װארפיצע פיראכאפיע האט א״ עז־טן יארהונדערט פארנוטען דעס אויבנאן אינס גײכטיק; רעבן פון דײטיצראנך זי איז אויך געװען דער הויפט-פונדאטענט פון טענדערכאנכ פ־ראכא- פי״-ער בירדונג. ־א איז. פאי־עטײט זיך, נ״טט ־אכ אדט אפצו־ ־טטערן זיך באריכות אויץ דעד דאזיקער *טיטה, װײר דאכ װארט אונז צ.י װייט פא־פירט. טיר װערן אבע־ איין הויפט־געדאנק ארויכרוק;, װערבעד בירדעט אויך דעס גײכטיקן גרונט־טאטיװ פון טענדערסאנכ װערט־אנ״טוױנג. טיד טײנען דא דעם באריטטן אונ־ טע־״טײך װאכ יײבניץ האט אנגענוטען צװ״טן די *טכרדיקע און די עטפיר״טע אטת;. עי האט געהארטן, אז ס־זענען דא אורטײרן, װאכ זײער גירטיקײט ־צטיצט זיך אויפן