Literarishe bleter · 1929-07-19 · 29 (19.7.1929) · p. Seite 562

י-יכעדיאדי׳שע ם?סםסר נום. 29 (272) , זײם 562 נ ח ם ן ס ײ ז י? / 71 $ ר ז% ע ע ם ג ע מ ע ן! אגפאלן־שטײנער, װי זײ װאלטן נענאנגען פון פארײן נדפא. די צו- ריק־שטײנער פארן, אבער, אויף דעש פאדײן און טטילא אויך אויפ דעט ײדישן טעאטעך די פאאגן האבן זיך שוין נעלאזט פילן אוױי דעם שװאכן יידישן טעאטער-ארנאניזם. עו איז שוין איצט ארוים צוייב דעם ביטן ועין. טעשה־טײטרבוים, װו םיהאט פון הינטערן פיויט פון אר- טיםטן־פארײן, באיטמוצט, דערנירעריקט א ערנסטע, באנאבטע ארטיםטישע, קורטורעאע קדאפט, װעלכע האט נעבראכט און נע- קאנט ברעננען פאר אונזער הינן ״דישן טעאטער זײער פיר (די ערשטע צװײ אויפירונגען — ״תאװה״ און ״צירקר-קרײז״ האבן עם באװיזןן); טעשה-װײכערט, װאם פיהאט אװי רײכט נעשטעלט דך פ. װײכערט ״פחוץ רפחנה״ און װערכעי איז פיט זײן ״קידוש השם״ און ״ש״ראק״ געשטאנען דעם ײדישן טעאטער (אין פוילן, רעטלאנך רופעניע און איצט ארנענטינען אין זיין עת-צרה; רער םכםוך פיט דעם אפעריקאנער ײדישן ארטיםטן-ױניאן, װערכער האט איננאנצן פארהאקט פאר אונז דעם װענ פאר דעם צופרום פון אפעריקאנער אדטיסטן; די חוצפהדיקע אנפאלן אויך דער ײדישער פרעםע, װאם קאן ברענגען צו ערנםטע פארנז פאר דעם ײדישן טע- אטעך דאם אפשאקלען זיך פון די נעזערשאפטרעכע כוחות. װעלכע טוען דאך עפעם (קראקע, װירנע, רינע, טשענפטאכאװ, םטאניסראװ א.א.) און קאנען עפעם אויפטון פאר דעם ״דישן טעאטער און שטײן אים א־ן זײנע נויטן. דער פוםטעך האפערד־קער ״קאפךי קעגן אלץ און ארעפען, װאפ איז די לעצטע חדשײם נעפירט געװארן און װערט אויך איצט נעפירט פון הינטערן פלויט פונם ײדישן ארטיסטן-פארײן אין פוירן האט שוין אװעקנעשטערט דעם ײדישן טעאמער אין פוירן אין א זײער שװערן פצב. דער ארטיםטן-פארײן און צוזאפען פיט אים דאס יידייםע טעאטער אין פוירן איז איצט איזארירט פון דער ײדי- שער אפעריקע, פון אזא קװאל, װאס האט נעקאנט אפפריש;, דער- פונטערן דעם היגן ײדישן טעאטעך עם האט זיך נעשאפן א מין ביאקאדע פאר דעם היגן טעאטעך עם װערט נישמ צונעלאזט קיין טרופעפ, קײן אדטיםטן, װאם װארטן פיט ערפאמ נעקאנט שפירן דא, באלעבן דאם ״ד־שע טעאטער און באשעפטיקן נרײכצײטיק די היגע יידישע ארטיםט;. עס האט נעזארט קופען פארים שװארץ פיט זײן טרופע, עפ זענען נעקופען איצט ק״ן פוירן רידװיק זאץ, פיכאר פיכארעםקא, שניאור און בערערינע, אהרן רעבעדיעװ און אנדערע. אבער רער װעג צו דער ײדישער בינע איז פאר זײ פאדשטערט. עס הויבט זיך אן א ברונז צױישן דער ײדישער פרעסע פיט דער טע־ אטעד־אנפירוננ, וזאם קאן דעדפירן צו ׳טזועדע פאמן. דאם ארץ װערט נעטון פימ אן אלץ שט״ננדיקע, אײדל נעזאנט, האפערדיק״ט פיטן בה ןאון פיט דער יםטופער פיטשטיפוננן פונם ײד״טן ארטיםטן־ פארײן, װאם איז כלל ניש׳ט ביכרת צוםירן איצט א פלחפה — אויפ ■־עכטס א׳ן אײ־ רינקפ. רער ״דישער ארטיםטן־פאדײן, פוז נישט נאר פירן פיט פאר־ שטאנד זיין טעטיקײט אינעװײניק, צװישן ז״נע פיטגרידעך נאד עד איז אויך פחויכ צו שטיין אויך דער װאך פון דעם ײדי׳םן טעאטער איננאנצן נענופען ער פוז צוציען װאם-פער כוחות, װערכע קאנען אזו• אדער אנדערים פיטהערפן דעם שװערן נאננ פון דעם טעאטעך נישט אפשטויסן, נישט דערווײטערן, נישט חוזקן און פכטל פאכן, נא־ דערנענטער;, אײפזאפרען כוחות פון דא און דארטן. צום נרו־םן באדױערן און צום נרויםן ש׳אדן פון דעם טעאטעד װערט רעצטנם כפדר װי אויץ צו רהכע־ס געטון דאם היפוכדיקע דער ״ד־שער ארטיסט אין פויאן, און זײן אמאניזאציע דער יירייםער אדטיסטן־פארײן אין פיילן, פוזן נר״ך פאכן אן עק צו די נישטיקע אנפארן, ײאם װערט רעצטנם נעפאכט פון הינטער זײן פלויט, אבער װאם נײען אויפ זיין חשבון, און װאם ראזן זיך םויז-כר- םוץ אוים אוץ־ דעם קאפ פון דעם ײדישן ארטיסט און ײדיש׳ן טעאטעך , א ם ו ף ז א ל דער פאר״ן פון די ־ידישע ארטיסטן אין פוירן איז די ארנאני- זאציע, װאם פארבינדמ די אלע ארטיסטישע, קינםטרערישע כוחות ארוב דעם ײדישן טעאטער אין פו־רן, אוז אין א נעװיסער פאס אויך פון רעטראנך רופעניע און אנדערע פלוכות אין אײראפע, — װאם זענען אנגעװיזן פיט זײער יידישן טעאטער אויפ דער ײדישער ארט־םטישער װערט אין פוירן, דער ארטיפטן-פארײן א־ז קודם- כר א פדאפעם־אנערעך ער זארנט און דארפ זארנן פאר די פא־ טעריעלע נויטן םון דעם ײדישן אקטיאך אבעד נאר נישט אין פאר־ גרײך פיט די אלע אנדערע פראפעםיאנערע אדגאניזאציעם. א־ז ד־ פאטעדיערע זײט פון דעם ארטיםטן-פארײן עננ פארבונדן פיט דער קירטורערעך קינפטרעדישער הויך. װאס דער קינםטרערישעך םצע- נישער ניײא פון דעם ארטיםט (אפילו פון דער פעראדראפע, אפע- רעטע) איז העכעך אנטװיקרטעך אלץ פער שאנםן זענען דא, אז סיזאר זיך בעסערן, העכערן זײן פארדינםט. און נישט נאר פונם א״נאונאײנציקן אקטיאך דער כח פון דעם טעאטער איז שטענדיק אין זײן קארעקטױו, אין דעם אנםאפבר. א נוט צוזאפעננעשפירטעי אנםאפבר קען אפטפאר פארטרעטן, פאדבײטן דעם באגאבטן אר- טיםט-יחיך די פריכטן און אויפגאבן פון דעם ײדישן ארטיםטן-פארײן אין פוירן זענען גאך שװערעך קאפפריצײטעך װײר עם פעלן דא בײ אונז אפתע אונטערנעפעך דירעקטארן, פיט װערכע פיזאר קאנען פירן א פשוטן, א דירעקטן קראםן-קאפך און נאך פע־ פיר פון די באגאבטערע אקטיארן (און אויך רעזש״פערן) װערן על פי נויט אר־ין גאנצע אדער האלבע אונטעדנעפעך אנפ־דער-בער-הביתים פון טרופעם. און דערצו א־ז דער קד״ז און באיםטאנד פון די אקטיארן נ־שט קײן פעםטעך נעשראפענעך אקטיארן ג״ען אװעק (אין אפע- ריקע. אמענטינע, פראנקרײך דוםראנד) און קופען צוריק. בצאנ- דזשענד־קע שיטערן, נע-ונדיקעם. אין דעם איז אפשר די ש־װאכ- ק״ט פון ״דישן טעאטער, װאם כוחות פריםן פון אים אינפימן אפ, אבער אויך די קדאפט פון י־דישן טעאטעך ײאם כוחות קענען שטענדיק צוקופען, צופריםן, און אזוי־ארום אריינטריפן נ״, פריש במט אין דעם טעאטע־ פון דעם אדער יענעם ראנךי דער ״דישער ארטיפטן-םאר״ן, (בע־קר א פראפעם־אנערע אמאניזאצ־ע), װאכ זאמט פאר ד־ נויטן פון זײנע פיטגרידעך פוז נעפען אין אכט די אלע כפעציערע, םפעציפ־שע באדיננונגען פון דעם ״פאך״ און פוז ־צופאםן ז־־ן פ־אפעם־אנערע טעט־קײט צו אט ־־ אויפטעדרישע באד־ננוננען. אד־־נטון אבער ד־ טעטיקײט פון דער אדטיהטן-אדנאניזאצ־ע א־ן א ״םדום-בעטי״ פון םתם א פראפע- םיאנערן קראסן־פארײן, הײםט אופברענגען דאם נאנצע ״דיש־ע טעא־ טער־װעזן און פפײא — די אדגאנ־זאצ־ע גופא פון ד• אדט־פטן, — ־עם פאי—ן, רײדער אבעך פירמ די קורצזיכט־קע פאמט־ק פון די אנפירעד פון אונזעד אדטיפטן-פארײן צו אזא פ־ן חורבן פון ײד־שין טעאטער אין או־ך פון דעם פאדי־ן נופא.. פענ פען ז־ך קניפן א־ן די באקן, םיזאר שיטיין די רויטע פארב, אבעד אלע פײן א.־ן װ״פן, אז דער א־נאניזם פון דעם ה־גן ײדישן טעאטעך דער ארגאניזם פון דעם הינן ייד־שן אדטיםט (יעדן באזונדער און פון ארע אינאײנעםו איז קראנק, נעפעררעך־קראנק. און די אלע האפערדיקע, פוםטע באר־פערײען װעלן צו גארנ־שט פ־רן און ברעננען. די לעצטע עטלעכע חדשים װערט דערצו פיטן כח (און אפשיד פיט דער שטופער פיטשטיפענדיקער הרשאהן פונם אר- טיםטן־פארײן אפנעטון אזעלכע פעשיים, װאם דראען פכ־צ דעם קױם פון ײדישן טעאטעך עם פוז דערוי־ אנגעװיזן װער;. די בעםערע אקטיאדן גופא פוזן עכ באצײטנם פארשטײיו. נישט דער אי־טיפטן־פאר״ן, נאר װי פון הינטער דעם פרויט פון פארײן ײעי־ן געװארפן שטײנער אין דעם טעאטער נופא, א.יז די אדטיסטן, א־ן ד־ פאר־ינען אויםער פוירן, אין דער ײדישער פרעפע, *־; דעד ײדישעד געזערשאפט. רײדעך נעפט פען אן אט די אלע