Literarishe bleter · 1929-03-22 · 12 (22.3.1929) · p. Seite 237

;ײס 237?'םטרארי&ע 3?עטער ג*ם. 12 (255) פ ו; פ א ד י ז ״ ן ., ק א ם ע ד ' פ ר $ נ י ס ע ז ״ איז ןןנער שםואל גירזאך א ג ר ו י ם ע ר געשעםט-מענםש. און עדמזןנד םלעג. װילנדיק אים, װײזט אוים. םןןרשטעלן סאר א גאנזנן װירדיקן טים, גיט ער ארײן זײן העלד אויך א גרוים ײדיש הארץ. און דזן םירם אונז שוין דער אויטאר ארײן אין געביט םון אויםערגעװײנלעכע דערשײנונגען. די האנדלוננ שטײגט םיסאםזןל ביז בו אן אײגנארטיקן, שארםן דראםאסישן קאנםליקט. פירזאך פאלט ארונטער אונטערן אײנםלוס םון א קןןמוניםטישע אגיטאטןןרקע, מיט װעלכער ער סרעםט זיך בו• נויף און מיס װעלכער ער לןןזט זיך ארײן אין א ויכוח װעגן יושר אין דער אלטער םראגע םון אײגנטום-רעכם. און מיטא• מןןל םעלדס בירזאך זײן םשםחה, אז ער הןןס ןןנגענוםען א םעםטן באשלום איבערבוגעבן זײנע אונטערנעםונגען די םעכ נישע דירעקטןןרן מיטן באדיננ, אז םוםגיק פרןןצענט סון קא- פיםאל און םארדינםט זןןל געהערן בו די ארבעטער. םאר זיך לןןזס ער איבער נןןר א קלײנעם, זײער באשײדענעם םײל סון םארדינסט. דןן הןןט געםלאבט א .בןןםבע• אין דער משפחה. די קינדער הױבן־אויף א טוםל. װילן נישט דערלןןזן דעם אלטן בו אזא שריט. םען לןןזט-אוים דןןם םארביםערטע הארץ בו דער אגיטאטןןרקע. דעם אלטן װיל םען םאר יעדן פרײז ןןפ■ רעדן םון זײן באשלוס. און אז דןןם גײס־בו שװער, האלט מען זיך נישם ןןפ םון םרוװן דערקלערן דעם אלטן םאר א םשוגע-געװןןרענעם. עס קוםם אײן שסורמישע םבענע נןןך דער בװײםער, ביז דע ר אלטער װערם ןןפגעשװאכס און בא• קוםט א שװערע הארץ״אםאקע, מורםלענדיק םיט די לעבטע בוחות: .איך גיב, איך װעל אװעקגעבן*... די װײטערדיקע אנסװיקלונג םון דער פיעםע איז שוין אן אײנסאכערע. דער .םוחר םון פאריז* װערם געזונט, ןןבער זײנע געשעםטן זענען שלעכט אװעקגענאנגען. דןןס האט די םשפחה אין דער בײס םון זײן קראנקהײס בבױן געבראכם בו אזא לאגע. ןןבער בירזאך םאכם א שטארקע ןןנשםרענגוננ. םארבינדט זיך םיט אן אמעריקאנער סירםע און ער דערסירס זײנע אונטערנעמוגנען בו דער םריערדיקער הויך. ער הויבט אן א לעבן םונדאסנײ: װידער א גרויםער נעשעםםס־מענטש םיט א נרויס רחםנותדיק הארץ. געשעםט האנט״בײ׳האנט םיט מיטלײד. םיט בדקה. פשום. אן .םאביאלע איבערקערענישך־, װאם זענען נישט געלונגען. אזוי דארף זײן דער ״םוחר םון פאריז־/ דער גלגול םון שײלאקן. — דעם ״םוחר םון װענעדיקי־. די סראנבויזישע פרעםע האט אין אלגעמײן נישט איבע• ריק גינסטיק אױםגענומען סלעגס קאמעדיע. ם׳װארסט סאר דעם אױטאר נאיװיטעט אין דער שילדערונג םון זײן הויפס ■ העלד, נישט״אויםגעהאלטנקײם, אומנאטירלעכקײט. םאראן אויך רעבענזענטן, װאם שםעלן באלד אין אנהױב אװעק די םראגע: א ײ ד י ש ע פיעםע אויף דער בינע םון ״קאםעדי סראנםעז־־ז נעשפילס װערט דיפיעסע-װי א שוישפיל—אויסגעבײכנט. די הויפט־ראלע םון שמואל בירזאך שפילט דער אױסערגעװײנ• לעך־באגאבםער מאריס דע םעראדי. אבער אויב מען זאל רעד? װעגן דעם אײנדרוק. װי םון א ײ ד י ש ן שױשפיל — איז ער זײער א שװאכער. •*ריז, 12 ם*רץ ״ ד ע ד ס 1 ח ד יידייעע עיעסע אי לאנג האט געװארט דער .סוחר םון װענעדיק׳. דעם אלסן שײלאק איז באשעדם געװען בו לעבן שיער נישט מתושלחס יארן, ביז אויף די ברעטער םון ,קאמעדי סדאנםעז*, םון דער ערשםער נאביאנאלער בינע אין םראנקרײך, איז אװעקגעשטעלט געװארן א מין קעגנטיפ ,דער םוחר םון פאריז׳ ער, .דער סוחר םון פאריז׳, שסואל בריזאך איז זײן נאמען, זאל רעאביליסירן דעם הארטן נוקם ונוטר שײלאק. םאדנע זענען די װערק סון דער געשיכטע, םון אירע העלדן און םון אירע סיפן: םון װענעדיק ביז פאריז, און םון שעקספירן ביז... יא. איך האב שיער םארגעסן בו זאגן דעם עיקר: אונזער באקאנסער םראנבויזיש־ײדישער שריםסשםעלער ע ד ם א נ ד פ ל ע ג, רער איבערזעבער םון .םביה דעם מילכיקן׳, דער אויםאר םון א םײךבונויפגעשסעלטער ,ײדישער אנטאלאגיע״, און ענדלעך דער סחבר םון אײניקע באקאנסע דראמעס אױף ײדישע סױזשעטן — איז ארײן אין אויסארן-םשפחה םון .קאםעדי םראנםעז׳. דראםאטורגן און סעאסראלן װײםן, װאם *אר א באדײטוננ דאם האט, װי הויך םען דארף אפשאבן דעם םאל. עם זענען באקאנט די אומגעהויערע שװעריקײטן, װאם עס האבן געהאס אױף דעם װעג איבס-באריםסע סראנ• צויזישע קלאסיקער, װו זײערע םבענישע װערק זענען בענדלי• קעד יארן אפגעלעגן אין םאנוסקריפט אין דער ביבליאטעק פון .קאםעדי םראנםעז׳... איז איבם עדםאנד םלעג אויםן אםיש םון ערשטן נאביא• נאלן טעאםער םון םראנקרײך. און זײן .סוחר םון פאריז• - א קאםעדיע אין דרײ אקםן — האט אויך ארויסגערוםן נישס קלײנע אויפמערקזאםקײט. אס־אט. און פיר װעלן האבן א ברײסע ײדן׳דעבאטע. •־האט זיך ש ו י ן אנגעהײבן אויף די שפאלטן םון דער גרויםער םראנבויזישער פרעםע א לעב• הפםטע, אסט לײדנשאםטלעכע דיםקוםיע.• םון שײלאק ביז שפואל בריזאך... װאם איז געשעןז דער .סוחר םון פאריז״ איז בײ םלענן א ײד, װאם זײנע אידעען און םעשים זענען אביסל שװערלעך בו .פארדײען םאר דעם אינטעליגענטישן פראנבויז. װעלכער האט אין דער בײם םון דער ,ײדן-מאדע* זיך אנגע• זאפס פיט גאר אן אנדערער ,ײדישער• ליסעראטור. םלענ פירט ארױם אויף דער בינע א טיפ םון א ײדישן םוחר, װעלכער האט זיך םון א געװײנלעכן פעדלער ארויםגעארבעם אײף א גרויסן געשעסטם׳םאן, א באזיבער םון א ריזיקער אקביען-געזעלשאפט. אבעד שםואל בריזאך האם אחוץ זײנע גרויםע קאםערביעלע פעיקײסן אויך א ײדיש הארץ, אזא הארץ, װי םיר זענען געװױנס בו זעען אםילו בײם דורכשניס• ײדן גישס םאראן בײ בירזאכן א באזונדער קאנטא: געשעםט. אין א באזונדער קאנסא: מיטלײד, םיטגעםיל, םאסערלעכע זארג. אינםיטן זײנע קאכיקע נעשעםטן בײם בױרא־סיש גע• דענקט ער װעגן די םליכטן פאר זײן םאפיליע. נעםט-אויף זי־בעטער נישט אין געשעםטלעכע ענינים. נאר בו שטילן י־־ערע נויטן, עסנט ברײט די סיר םאר באדערםסיקע. סאר■ נעמס זיך שעהךלאנג םיס זײן אײניקל און דערביט אים — בקבור, אים איז סרעםד דער בלל םון.געשעסט איז געשעסט•. דאם אלץ איז נאך נישס אזוי אויסערגעװײנלעך. עס געםעלן טאקע דעם פובליקום סון ,קאמעדי סראנםעז׳ אזעלכע שטריכן בײ א ײדן, אבער זײ םארװונדערן נישס באזונדערם. יא. •#?עעדיי/