Literarishe bleter · 1928-11-09 · 45 (9.11.1928) · p. Seite 884

45 זא ייסערןריסז נלזסער 664 אן אפאלאגיע פון יידישהייט (װענן ליאן פײכסחאנלערס ,ייר זים״) ט ש / ר י ג ע םון עײט׳צו־גײט םלענט אין אים אויפם״אקערן דער שםיןלץ און די תאװה םונם סעלדמארשאלם זון. און געשטןןרבן איז ער םרײװיליק. עטלעכע מןןל איז אים סןןרגעלײגט געװןןרן זיך זיו שםדן. — אײן םאל, װען דער טויט־אורסײל אױ שוין געװען ארויסגעםראגן, הןןט זיך אםילו באםיט בו קוםען בײ אים אין םעסטונג דער שװער םון םארשםןןרבענעם הערבאג, דער פירשט טורן־און־טאקםיס, מיטן פןןרשלאג אים בו באםרײען, אײב ער װעט זיך שמדן. זיס האט אסילו קײן אײן װןןרט נישס געענט■ פערם אויף ןןט דעם םארשלאג. און נןןך אנדערע םרוװן זענען געמאכס געװארן אים איבערבורעדן, ער זאל זיך שמדן. און אײן מןןל האט ער געענדיקט דעם שמועם םיטן םשוםר בוילוס, װןןס איז געקומען בו אים בוליב ןןט דעם בװעק. מיט אזעלכע װערסער: .זעט איר, איך האב אוםגעביסן םײן םאלאץ אויף אט דער קאמער אין פעססונג. םען הןןט אין א סך זאכן םון מיר נישט געהאלטןו אבער קײן מןןל איז קײנער נישם געװען םםופק דערין. אז איך בין א גוסער סוחר. םםתםא הןב איך געהאט גענוג גרונס בו אזא בײט׳, הןןס ער םארענדיקט םיט א דורכגעטריבענעם שםײכל. דער פעסער רבי גבריאל דער מקובל, װןןס האס נישם אויםגעהערס בו שטרןןםן זיסן סאר זײנע תאװת און פאר זײן םירוננ, באװיליקס איבם זײנע לעבסע םעג. ער זעט אין אים די גרויםע עלית־נשםה, די לײםערוננ פון דער קליפה. מער נישט די נקםה ןזן הערבןןג הןןס ער געהאלטן םאר םאלש—נישט קײן ײדישע זאך־ דןןם הןןם דעם םעלדמארשאלם זון זיך ןןפגערעכנטן םים שענדער םק זײן כבוד. אט די קורבע איבערדערבײלונג פרעסענדירס אםילו נישס בו זײן א קנאפער רמז, א בלאםע ןןנבוהערעניש אויף םײכס■ װאנגערם עפיש־פלאסטישער שילדערונג. בײ אים איז איסלעך װארט א שסיק לעבן. כדאי בו לײענען דןןם בוך, בכדי בו זען. װי אזוי א קינססלער הןןט דעם כח ארײנבובלןןזן לעבן אין אזא אפןןלןןגעטישער סכעםע. ער בװינגס דעם לעזער מודה בו זײן אין זײן הנחה. אלע ירטים םון זײן שילדערונג זענען אזוי לעבנס־געטרײ, אזוי נויטװענדיק, אזוי בולט — און אזױ ארײנגעפאסס אין ראם םון זײן גרונט־הנחה. באזונדערם מאכט דעפ אײנדרוק םון רעאלער װירקלעכ• קײט דאס, װןןם םײכטװאנגער לאזס זײנע ײדישע העלדן נישס זײן פאטעטיש. ער לײגט זײ נישט ארײן אין םויל קײן הויכע רײד װעגן זײער אפונה, װעגן גרױםקײס םון זײער גןןס, װעגן דער שײנקײט פון זײער םןןראל וכדוסה. זײנע ײדן זענען זײער פשוסע, כמעס גראע מענסשן, אן חכםות. זײ זענען נןןר םול מים דעם באװוסטזײן םון אן ערנסםן, שטרענגן חוב, װאס איז אױף זײ ארױםגעלײגס געװןןרן. םאר אזא ײדן איז קידוש• השם פונקט אזא װאכעדיקע זאך, װי םאר א ראיעלן םותר בו באבאלן א װעקסל. זים ראטעװעס א ײדן םון א בלום-בילבול םים א מינע פון ברוגז — װי איבערגעװאלט. דער גרויסער גביר לאנדויער זאגט םוםר זיסן. םארװןןס ער םירט זיך םעשה גרויםער פריץ, ןןבער נישט מיט םליבות װענן םיאוסקײס פון לוקסום ןןדער מיס טענות װעגן דעם, אז א ײד סןןר זיך נישט ןןפזונדערן םון ײדן. זײן אײנביקע טענה איז: װי קוםט א געשעפטםםאן (סוף אןיף דןר זים 893) ז• ק ל מ נ א װ (סיף) אזוי װײזט זיך ארוים דער ײדישער גײםט נישס אין אן ערך העכער פארן קריססלעכן. די פארשװעכסע קריסטלעכע הײליקײט בלײבט לעבן. ןןבער ד איז װןןכעדיק, קלײנבירגער■ לעך, פארזומפסו די ײדישע הײליקע װערט נישט פארשװעכט, די סוםאה הןןט גאר לכתחילה אויף איר קײן שליסה נישט. און אױך פון שטראף אויף דער װעלט װערט נישט םארשוינס דער רשע, װןןם האט געהאט די העזה בו װארםן זײן סמא אױג אויף א כשרער בת-ישראל. זיס לעבט איבט נןןר םיטן געדאנק סון נקםה ןןן זײן געװעזענעם םרײנד און רובח םון זײן אומשולדיקן קינד. און װי אלע זײנע אונטער■ נעםונגען, גיט זיך אים דער נקםה-אקט גלענבנד אײן. ער איז בײ אים אױסגערעכפס כםעט ביז אין די לעבטע פרטים. נאכן םײדלם טויט איז דער הערבאג בײ ױך נישט רױק. ער שפירט זיך אביסל שולדיק — קײן סיםע געפילן איז ער נישט םסוגל בו הןןבן— ער האט אביסל םורא סאר זיםן, ער װיל םון אים פםור װערן. און בכדי בו שטילן זײן געװיסן, גיט ער דאס זיסן ארוים זײן אױבנדערמאנטן כתב, װאס דארף םון אים ארןןפנעםען אלע זײנע חסאים. ער מײנס. אז דערםים האט ער געםילוקט זײן חוב זיסן. איבטער איז ער מיס אים קװיםן דעם פרעלאטס סןןכסער הןןס אים געקאסס א םך װינביקער, און די םעשה איז שוין לאנג פארגעסן און באגרןןבן. זיס נעמט בו דעם בתב, ןןבער ער שסעלט נישס אפ זײן שטילן קאמף קעגן הערבןןג. און ערשט, אז ער האס אים דערםירם בו אפאפלעק• סיע, עםנט זיך בײ אים אויף דאס מויל און ער רעכנט אוים דעם הערבאג דאס בעטל פון זײנע חםאים: דו האםט אויסנע• שסרעקס דײן חיהשע לאפע בום קינד, — דאם איז געװען דײן סוף. זים לעבנסװעג איז געענדיקט. ער קאן איבט אװעקגײן םון זײן מאכם און םון זײן לעבן אויף דער ערד, װןןם האט ןןן דעם קינד קײן שום בארעכטיקונג נישט. ער גיס זיך אלײן איבער אין די הענט םון זײנע שונא־ם. אין מאםענס סון הער■ בןןגס פלובימדיקן םויט זענען אלע זײנע פקורבים מבולכל אינגאנבן — עס הןןט געהאלטן ערב א פלוצה־איבערקערעניש, געװענדט קעגן פארלאמענס, און דערין זענען געװען פאר• מישם אלע הויף־לײם. >.יבם הןןבן זײ נישט געװוסס, װי אזוי ראטעװען זײ זיך ארויס, אויב דער פארלאםענס װעט מאכן א חקירה-ודרישה װעגן דער פארשװערונג. דעםאלט קומט בו זײ זיס און גיט זײ אן עבה בו ארעסםירן אים. זײ כאפן זיך ןןן םאר זיס עבה, זײ הןןבן דןןכ בפרה־הינדל. זײ ארעסטירן זיסן, פײניקן און םשפטן אים און הענגען אים אויף װי דעם אײנביקן שולדיקן אין בוגרײםן די איבערקערעניש און בכלל אין אלע ברות פון דער־ םדינה װירטםבערג. זיס װערט דער בליץ־ןןפלײטער, װןןס בים אפ אויף זיך גןןר דעם בןןרן סון םןןלק קעגן זײן באדריקונג — דער אײביקער גורל םון ײדן אין גלותז די גאנבע בײט םון פרןןבעס באװײזט זיך װידער אין זים גאנבער האלםוננ דער װידעראנאנד פון די בװײ נשמות— דער פריבישער און דער ײדישער. ןןבער דער ײד אין אים הןןט שוין באשײגפערלעך געהאט די אויבערהאנט. םער נישט