Literarishe bleter · 1928-11-02 · 44 (2.11.1928) · p. [Seite]

פינסנוער יארגזנג פריח ס0 גר• יו םדײסיה'2 נאװעמבער 103£ 44 מתןףאדזמנ ףךץ^ףףך—א־קוסםרידםגי 1 װאעשדיפםפאר הױמעראבװד פארידאג ^קקעעקין.וזאתש^ טעאםנןדאוןקונםמ דוד בערגעלסאן (לויפיקע אײנדרוקן) קניפס און םארבינדן מיט ז ײ נ ע טיםן און געשםאלםן, מיט ז ײ ן סביבה און אסםןןסםער. בערגעלםןןן — נישס ער ש ר ײ ב ס, נןןר ער ש א ם ס זײנע סיפן. און װןןם נןןךז זײ זענען ל ע ב ע ד י ק ע װעזנס נןןך אײרער ער סרעט׳בו בו שרײבן װעגן זײ. און װיבאלד לעבעדיקע, איז עס שוין בײ אים נישס סתם ,כחומר ביד ה־ובר/ זײ קעמפן(אםשר אומבאװוםט פאר בערגעלסןןנען גוםא) מיםן קינסם• לער םאר זײער עקסיסטענץ, זײ הןןבן זיך זײער נאטירלעכן און געזעבלעכן װענ, געםירם םון דורות, געװוינהײסן, שװאכקײסן און א״גענעם װילן, — און זײ לןןזן זיך נישט פירן און םאר• םירן בוליב דעם קינםםלערס בײסװײליקער שטימונג ןןדער זײטיקער השפעה. איך װןןלם געוןןגט, אז ןןט די כלערלײ בער• געלםןןן-טיפן וױרקן שטארק אויף בערגעלסןןנען, ריכטן זײן געדאנקען־װליג, טרײבן זײן געםילן־גאנג. אונטער װעמענס השפעה געםינט זיך כערגעלםןןן מיט זײן שאםןז אונטער דער השפעה סון זײנע פארשוינען, םון דעם געזעבלעכן און נאטירלעכן אמת םון זײער לעבן־ װןןם װערט געסריבן רורך הארבער-הארסער װןןר. זענען עם אםןןל געװען בײניש רובינשטײן, מירעלע הורװיץ, דער דיכטער הערץ מלך און חײם משה. און איבם — בירגער װןןליע ברע• נער. הירשל טאקער און די כלערלײ אלםע און נײע פאר• שוינען םון םןןװעטישן .מדת הדין* און .פרת־הרחמים*. בער• געלםןןן איז סאקע אײן װעלט, זײן שאפן — א בװײטע, ןןבער ער בוזאמען מיס זײן שאםן בילדן די אמתע בערגעלםןןנישע שאםונגם־װעלט. דןןם םילם זיך נןןך בולטער אין זײנע װערק םון די לעבטע פןןר יןןר. נישט בערגעלםןןן שאפט די נײע םביבה, די נײע פארשוינען. נןןר די סביבה, די פארשוינען שאפן א נײעם בערגעלסןןן. מיר שפירן דעם באפל און געראנגל םון דער סביבה און די געשטאלטן אין די הענט םונם מײססער. בערגעלסןןן נעמט לעבעדיקן שטןןף, ער הוןם בו טון מיט מענםשן, װןןם לעבן זײער אײגענעם לעבן, נןןך אײדער זײ װערן םאטעריאל םארן קינססלער. םאראן קינסטלער, װןןס שאםן בעיקר םון תוהו ובוהו. פריער, םאר דעם שאםן, איז נןןך כאןןס אויף זײער ןןפגרונט. ןןט דער םין קינםטלער איז װי םרײ און נישם געבוןדן, און זײן װעג איז אים םןןרוים נןןך נישט ןןנגעבײכנט. זײנע קינסס■ איך הןןב מיך געסראפן אין בערלין מיס דוד בערגל• סןןן, געהאט מיס אים לאנגע שמועסן, זיך באקענם םים זײנע נײע, םארעםנטלעכסע און נישס םארעפנטלעכטע זאכן, — און אזױ אויף דער הײסער מיגום װיל א-ך דןן איבערגעבן רעם לעזער עסלעכע לויםיקע אײנדרוקן. םון דער זײט און װײט קאן זיך אויםװײזן. אז דוד בערגעלסןןן גײט שטענדיק אין די זײסן־װעגן םון דעם ײדישן שאםן, םון דער ײדישער ליטעראסור.' םון ןןנהײב ןןן נןןך, זינט ער איז ארײנגעטרןןטן אין דער ײדישער ליטערארישער װעלט, איז ער דןןך אלץ געגאננען מיס זײנע אײגענע קינםסלערישע דרכים. אן אײגענע שיסה םון שרײבן, אן אײגענע װעלט םון םענטשן און אן אײגענע ליטערארישע סביבה. ער הןןם זיך דןןך קײנםןןל נישט געלןןזט אויף די שטרןןםעדיקע ליטערארישע װאסעוץ. אמןןל הןןם ער זיך םתבודד געװען אין זײן קיעײ, און די לעבטע יןןרן — אין בערלין. און נישם אםןןל — װארשע, און נישט איבט — מןןסקװע זענען בכח אים םיסבורײםן מיםן אלגעםײנעם ליסערארישן שסרןןם. יעדער גרויסער דיכםער איז א װעלס םאר זיך. ןןבער ןןט די,װעלם םאר זיך* םירט זיך דןןך אין אײנק אנג און אינם גאנג םון דער ארומיקער װעלס, װי א קלײנער קרײז אין א גרע• םערן און אין א גןןר-גרויםן. דער קינסטלער םוביעקסיװיזירט דןןס ןןביעקסיװע, ןןבער גלײכבײטיק ןןביעקטיװיזירט די װירק• לעכקײס דןןם סוביעקטיװע אינם קינססלער. דער קינםםלעי־ גײם־םיט םיט דער בײס, איז מקריב םיל סון זיך. װארםס ארןןפ אײגענע יןןכן און אײגענע באזונדערקײטן, כדי בו זײן אין קןןנטאקם םיט דעם אדומיקן לעבן. בײ בערנעלסזןנען קוםט אויך פןןר ןןם דער פרןןבעס װעלכן א קינסט״ער קןןן זעלםן אויםםײדן. ןןבער דןןך בלײבט בערגעלסןןן קודם־כל בערגעלםןןן. װיפל ער זןןל נישט װעלן זיך ארײנװאקםן א־ן װעלםן, װןןם שסײען אויסער זײן םארטיששן .איך׳, קןןן ער עם נישט. מעג ער נןןכגעבן אײגענע *,סוןזיביעם*, מעג ער זיך לןןזן גײן און םירן אױף נײע שסעגן, ןןבער ער םארבלײבט שסענדיק אין זײן קינםםלערישער הײם, װו עם הערשן אײגע• נע קאנןןנען און טראדיביעם, װעלכע לןןזן זיך נישט אזױ• לײכס אוםברענגען, ןןדער םארענדערן. םער װי װעלכער ס־איז אנדערער שרײבער אח דור בערגעלםןןן םון אלעמןןל ןןן םאר־