Literarishe bleter · 1928-07-13 · 28 (13.7.1928) · p. Seite 543

543 ליסירוריסע נליסער 28 *א דעם, װןןס די סןןנעטיק סון ם ל א װ י ש רעדנדיקע ם ל א װ ן װירקט אויף די םןןנעסיק פון ד ײ ם ש רעדנדיקע דייפשן, נןןר אין דעם, װןןם גערמאניזירטע םלאװן טרןןגן ארײן אין די איבערגענומענע דײטשע שסראך סאנעטישע אײגנטימלעכקײטן סון זײער םלאװישער מוטערשסראך. אין דובראוקע בב׳ש איז די אײנגעבוירענע באסעלקע■ רונג געװען װענדיש. סון ארום 1834 האם מען אין קלויםסער ןןנגעהויבן סרעדיקן אויך דײטש, ןןבער נזןך אין די םוםביקער יןןרן םון 19־טן י״ה סלעגם מען סרעדיקן אויך װענדישז ערשט 1861 איז בוגענומען געװןןרן א דײטש-רעדנדיקער סאםסןןר. 1902 הןןט מען אין דןןרף שוין גערעדט נןןר דײטש, און בלויז געבײלטע זקנים הןןבן נןןך םארשטאנען װענדיש (געסגען 5). 6) דאם מז״י *!-סרןןבלעם שסויסט בו דער אזויגערוםע• נער סלאװיםסישער סעןןריע, װעלכע איך סארשטײ אין דעם זין, אז בו דער בײט, װען ײ ד י ש רעדנדיקע ײדן הןןבן ןןנגעהויבן ןןנקומען קײן רײםן און אוקראינע, הןןבן זײ דארם געםוזט ןןנסרעסן אויף ם ל א װ י ש רעדנדיקע ײדןז די לעבטע הןןבן זיך אםיםילירט מיט די קולטורעל העכער שטײענדיקע אײנװאנדערער, איבערגענומען די ײדישע שסראך און ארײנגעבראכט אין איר סארשידענע מןןמענסן (סאנעסישע, םינטאקסישע און לעקםיקאלישע) אויםן סלאװישן. 7) נןןך א טענה הןןט װײנגער: .דעם נישטארגאנישן ג1 און דעם ןןסםאל םון ןןרגאנישן באמערקן םיד נ י ש ט א י ן אלע ײדישע דיאלעקטן, װןןס געפינעןזיך אין דער םלאװישער סביב ה... םארװןןם-זשע הןןבן די םלאװישע שסראכן נישט באאײנסלוסס די ײדישע דיאלעקסן מזרחדיקער םון נאװארעדיק בב*ש. װו די דערשײנונג, װעגן װעלכער מיר רעדן, איז נישםןןז״ םארלאנגענדיק א תשובה אויף אזא קשיא, מוז מען םריער אויםקלערן: םון װןןםערע געגנטן, און װען זענען געקומען די ג1-טרײע ײדן .אין מינ• סקער, הןןםלער, טשערניגןןװער, פןןלטאװער, כארקאװער גובער• ניעס, װו די ײדישע באםעלקערונג איז אלץ שיטערער, װןןם װײטער בו מזרח, און די םלאװישע םביבה אלץ שטארקעריז § 7• — םארן סארװןןקאלישן ם*, װןןס געװיסע ל״י מ׳מ הןןבן אקײגן שריםט־דײסשישן און שריםט-ײדישן ש*, װיל װײנגער זען בװײ דערקלערונגען: 1) ל׳י ם- =מה'ד (ם ו ך, ס ו ס ט ע ר וכ־) קען זײן פועל-ױבא םון אנאלןןגיע םיס ם ל א נ׳ג, ם מ ןן ל, םנײדן, םװעסטער וכ/ װו דער בװײקןןנסןןנאנטיקער ןןנקלאנג זןןל זײן קןןנטינוירונג םון די םה״ד -1*, -״8, ־מו*, *זוי8 אאז׳װ. ןןבעד דער ס* אין ם ל א נ ג וכ׳ איז דאך דורכוים נישט דער אײגענער, װןןם דער מה׳ד -* אין ־*״■81 וכ/ מחמת דער לעבםער 8- םלעגט בידוע ארויסגערעדס װערן װי א מין ש־קלאנג (ש״לענים לויט בעהאנגעל 216). אײדער ארויסבודרינגען אנאלןןגיעם, װןןלט קודם נויםיק געװען מינרעססנם בו סרוװן דערקלערן: םארװןןם הןןס דער ש־ארסיקער ־* םון די מה׳ד -1* אאז׳װ אין ל׳י זיך אנט• װיקלט בום םןןרנט בו, בו א רײנעם ם, און נישט אהינסער, בו םולשםענדיקן ש, װי אין נהיד אין אויך אין מ׳י און נ״ל םז׳יז דערבײ בו, אז .#ן אינטערעסאנטע פ א ר א ל ע ל5 [נישט דער קרדאלו] געםינס זיך לויםן שסראכאטלאם אין דער םריער םלאװישער געמט בו בסןן םון זאלבװעדעל ארוס װוםטרןןװ און ליכןןװ, װו מ־זןןגט (=־ 1זז1111־1), ןןבער ,18*11 18ז1 ( 018 ,18)'. 2) װײנגערם װײטערדיקע באמערקונג: .און דערבײ איז דןןך םעגלעך, אז דידןןזיקע באזונדערקײט בײ די דײטשישע קןןלןןניםסן אויף דער געװעזענער םלאװישער םעריטןןריע איז םיטגעבראכס געװןןרן סון זײער הײם׳, איז שוין פשום הוםןן• ריםטיש (אגב. םאלט אים גןןרנישט עײן זיך אלײן א סרעג בו טון: םארװןןם־זשע איז דידןןזיקע באזינדערקײס נישט באקאנס אין זײער הײםז): םעגלעך איז נאטירלעך, אלץ, מ־דארף עס נןןר קענען א ו י ם װ ײ ז ן און דערװײזן. א ו י ם ג ע װ י ז ן און ב א װ י ז ן איז ןןבער גןןר עסעס אנדערש. 3) בעהאגהעל 82 ם/ 220 ם׳ האלט, אז דער אוםןןרגא• נישער ־ג1 אוים די אה׳ד מקורים דארף ןפנעשאבט װערן דײן־גראסיש, און לןןזט זיך דערקלערן םיט די חםרונות םון לאטײנישן אלםאבעס (װאם איז נישט געװען בו• געסאסט בו די קלאנגען סון דער אה׳־ד שסראך, און הןןט גורם געװען כלערלײ ןןרםןןנראםישע אײגנטיםלעכקײטן), .אויף װיסיל עס זענען נישט םאראן דערשײנונגען םון דיסיםילאביע׳ (דער אײגענער מחבר 83: .דעם רןןםאנער איז שװער געװען בו אונסערשײדן בװישן װןןקאלישן ןןנקלאנג און ןןנקלאנג מיס יג1< דערםון טרעםט זיך אין אה׳ד נישט זעלסן, אז י1 בא־ װײזט זיך אין ןןנקלאנג דןןרםן. װו עם הןןס היסטןןריש קײן שום בארעכטיקונג גישס׳).—אױך װילםאנס 1 109 פ״ם דער• קלערט, אז אזוי װי דער ןןנקלאנג-י! םאר װןןקאל הןןט שוין םרי געםוזט זײן א שװאכער קלאנג, הןןבן װײניקער קענעװ• דיקע ןןדער נישס אויםמערקזאמל שרײבער (ד,ן אזדד, הן םה׳ד) אמןןל דורכגעלןןזן דןןם אות און נןןך עםסער בוגע• שריבן עם דןןרט, װו עס איז נישט געװען בארעכטיקםז ם׳איז נישס םאראן קײן שום יסוד, אומעסום, װו די אלסע שרײבער שטעלן א -ו1׳ בו זען אין אים א קלאנג, װןןם איז גלײך דעם ןןרגאנישן י!• אין א םך םאלן האבן מיר זיכער בו םון בלויז םיט א ש ר ײ ב ג ר ײ ז, אין גרעסטן סײל םון די אנדערע זןןל דער י1 באטײטן נןןר דעם ןןנװער םון װןןקאל־אײנזאץ. 4) איבריקנם, װי ם־זןןל דןןרטן נישס הןןבן געװעזן זײן אין אה״ד, איז אן ןן ב י ע ק ס י װ ע ר ס א ק ט, אז סון די ה ײ נ ט י ק ע דײטשע ם*מ הןןבן דעם!!•ןןנװער און ו1־בוקום, םון װעלכן ם־איז דןן די רײד, בלױז יענל, װןןם װערן גע• רעדט אויף די םלאװישע קןןלןןניזאביע־טערי• ט ןן ר י ע ם. 5) װעגן די שוין דערמןןנטע םארהעלטענישן אין דעד דײטשער ם׳ סון דובראוקע שרײבט געסגען 21: ,דעםדןןזיקן סלןןנסער הןןבן ןןגגעמאכט די װענדן. דןןם װענדישע מײדט אױם װןןקאלישן ןןנקלאנג, בוגעבנדיק בום װןןקאל דעם פשוטן הויכקלאנג י1• אלם סועל־ױבא דערםון הןןבן די װענדן די שטרעבונג בו סארםײדן דעם װאקאלישן ןןנקלאנג דורך בוגעבן א *1 םונםןןרנט אױך אין דײםשישן. ביסלעכװײז געװײנם מען זיך בו בום דײסשישן װאקאלישן ןןנקלאנג, ןןבער שטרעבנדיק בו רעדן ריכטיק, װענדס מען אים ןןן אויך דןןרט, װו ם׳קומם א 11'. דער םלאװישער אײנםלוס דריקט זיך אויס נישם אין (הפעך קיםטו *) ייןזיוז •ון םיר.