Literarishe bleter · 1928-06-29 · 26 (29.6.1928) · p. Seite 500

26 זא ליטעראריעע בלעטער 500 צײט צו שאפן א הול־־טור־געזעל־שאפט ל־1. לעהרער/ניו*י$רה אין אלן פרטים איז אונזער איגםיקע קולםיר־םדרגה נרײםער אין העכער װי אין פרויןס אײט, א חוץ אין אײנעם, אין פרט םון ןןרגאניזירםקײם. דעםןןלם איז די ײדישע הילטור — װןןס איז נןןך געװען כמעס נלויז ליםעראםור — געװען ענלעך נו א פארטײ, גו אן ןןרגאניזירטער גאננקײם. אמת, עס זענען נישם געװען קײן מיסגלידער, םען הןןכ נישם גע• נןןלם קײן שםײער, אין עס זענען נישט געװען קײן ןןרסיקע קןןמיסעםן, און נישס קײן נענסראל-קןןםיסעס. ןןנער די אר• געם איז ןןנגעגאנגען כמעס אזוי װי דןןם אלץ װןלם יןו גע• װען. עס איז געװען א קילםור-געזעלשאםסלעכע מײנינג, װןןם איר הסבםה האס יעדער געדארםס הןןנן, כדי זי פארנעםען א פלאץ אין אונזער קולטור־שאםיננ. דער קולםור־אריענםירםער עולם הןןס געםילט, אז ס׳איז דןן א כענסער, און געהןןדעװעם 3ײ זיך אין הארכן א יראת-הכבוד םאר אים און א גרײסקײם מ־םכוהעלםן װען נײסיק. הײנם איז אינזער קולטור-ארנעם כעשטויםן און נעשןןטן; קעגנזײסיקע קנאה-שנאה םדעסם אונזער םלײש אין םרינקס אונזער כלוס. סײל שרײכער און קילטור-םענםשן בכלל זענען געלןןםן כו די פארסײען זיך ראטעװען. דןןרטן װארעמען זײ זיך נײ די כעװןןרסענע םײערן, װןןס סליען ארום די כרעגן םון יעדער פארםײ ןןכער זײ זענען םרעםרלעך די פןליסישע קלאנגען. װןןם סרןןגן זיך םי4 קןןכיקן כענסער. אין כדי אויס• בוגלעםן די אײגענע םינירה אין הארכן, הײכן זײ ןןן סײלםןןל נןןככוזןןגן פןןליסישע רײד אק פרןןזע ןןדער אין םערזן, װ$ם לײכםן כוםיל םים ליםעראסור כו זײן פןליסיק, און כרענען בוםיל םים פןןליסיק כו זײן ליםעראסור. בלןןנדזשעם םען ארום אין דער םרעמד, װײל, װןןס זןןל מען סוןז קײן הײם איז דןןך נישםןן. און װעלן םיר ןןם די הײם אונזערע נישס בויען, איז אונז, הןןב איך םורא, םאקע באשערס אגסיםהדיק לעבן. און םונדאנען נעמם זיך דער גאנבער פעםיםיזם. אײנ• זאמקײם. ןןפגעריםנקײם און ארײנגעסונקײס אין זיך אלײן, קען הײנסיקע בײםן אםילו א גײססיקן שמשון הנבור ארןןפםירן םון זינען. שסרעבונגען. װןןם הןןבן נישם ק־ין םמשותדיקע ארבעם אין װןןם זיך אײםבודריקן. װעלקן םאר דער בײם. הןןםענונגען, װןןם םילן נישם ארום ױך דעם קןןך םון ןןרגא• ניזירטער םעםיקײט, באקוםען דעם ןןנבליק םון בעברןןכענע שיםעריר־גלעזלעך, װו די בעברןןכנקײם װארםט זיך םער אין די אױגן װי דןןם שימערירן. א ים סון סימפאםיע, ליבע און איבערגעגעבנקײס רינגלט ארום אונזער קולםוססעטיקײם אין דער גאנבער װעלס, װו ס׳איז נןןד םאראן א ײדישער ישוב. עס װעט זײן א היססןריש םארברעך, װען םיר װעלן נישס מיט אלע יחות אויםנובן די דןןזיקע לענעדיקע קװאלן בו ןןרגאניזיק אן אלװעלםלעכע קולסור־געזעלשאםס םאר דער װאקםנדיקער ײדישער קולסור. די דןןזיקע, װןןם שסײען װי םרעםדע בײ די ראנדן םון פאר םײ־קולםור,—װײל דער בענםער איז זײ נישם גענוג נןןענם בום , הארכן, — און די רןם שסײען בכלל $ן א זײס און זוכן אין דער שםיל א הײם סאר זיך, ןןם דןןס איז דער כח װןןס װעם לעבן אין דער נײער קולםור־געזעלשאפם און ואלעבן זי. אױב מ״ן הארץ, מײן אײ• און פײן דעדפארונג נארן מין 1 אין די לעבםע בײםן הןןס זיך אויף אונז זןנגערוקט אן אמחע כמאדע םון פעםימיזם בנוגע דעם קיום םון ײדיש און, ממילא, ײדישער קולטור. אזעלכע בײזע נביאותן הןןבן אונז אפילו קײנמאל נישט אויסגעסעלט. אבער איבס הןןבן מיר שװארץ״זעער פון אן אנדער סין. אזעלכע. װןןס דער ענין טוס זײ װײ. איז דאם אי שרעקלעך אי אומסארשםענדלעך. בו װאס שרײבן װענן אזעלכע זאכן בכללז די םענה איז גע• װײנסלעך. אז א שרײבער דאיף שרײבן דאם, װאם ער פילם. און אויב עמעכער פילט, אז מיר גײען אונםער. איז נישטא קײן אורזאך דןןס בו באהאלםן. אין דער אמתן איז די מעשה נישט אזא פשוםע. עם איז קײנסוןל נישס אמת געװען, אז מיר שרײבן סןס, װןןס פיר סילן. אויב מענטשן זןןלן שרײבן אלץ. װןןס זײ םילן אין יעדער רגע סון לעבן, װןןלט םען אלעסען געדארםט אײנזעבן אין סורמעס, כדי װינביקםסנס נישט בו םארםמען די לוםס, װאס מיר אםעםען. העכםטנס דארף א שרײבער םילן װןןם ער שרײבם, אבער נישט םארקערט. דןןס הײסט, אז םון די אלע מיליןןנען זאכן, װןןס מיר םילן דארף מען אויסקלײבן אזעלכע, װעגן װעלכע עס איז נײטיק בו שרײבן. ןןבער סמם-שרײבן װאם מען פילט,—זןןל אונז גןןט שומר ומביל זײן דערפון. דאס איז בלויז אן אנב־אורחאדיקע באמערקונג. אונזער אמתע אויפגאבע דארף זײן נישס בו זןןגן םוסר די, װןןם פעסימיםטעװען םתם אין דער װעלס ארײן, כןןסש זײ הןןבן אונז קײן שום סארשלןןגן נישט בו מאכן, נןןר בו סארשטײן, סונװאנען עם נעמען זיך בײ א םײל פון אונזערע םרײנם אזעלכע געםילן און שטימונגען אין איבסיקן מןןםענם. םארשטײט זיך, אז דער ערשםער און ןןפענער תירוץ קען זײן: זןביעקםיװע באדינגונגען, סאקטן, אמת, א. א. װ.ז אבער מיר דאכט זיך, אז דןןם איז נישט קײן תירוץ מםפיק. נישם דערםאר װײל אונזער לאנע איז איבס אזא אויסגעבײכנםע, נןןר דערםאר װײל אויב װײנען זענען, לןןמיר זןןגן. אין דעם מענדעלע־שלום־עליכם־און פרץ־פעריאד געװען א םך םער מןן• ביװן דאם כו טון. װען אונזערע קלאסיקער װןןלםן געקענט ארויסקוקן פון זײערע קברים און זען, װןןם םון זײער ארבעם איז ארױסגעקומען, װןןלם זײ זיכער שרעקלעך פארדרןןסן, װאס זײ קענען פערזענלעך נישם געניםן םון אזא בעװאקםענער קולטור-עשירות, פון װעלכער זײ הןןבן בלויז דערלעבם בו זען דעם פונדאמענטאלן אנהײב. און דןןך דארף אונז דער עפידעםישער סעסימיזם טיף סארינטערעםירן. ןןססמןןל גײען מענסשן אױס נישם דערסאר װײל זײ הןןבן ןןיגאניש נישט קײן בח בו לעבן, נןןר װײל זײ זענען פסיכיש גרײם בו שטארבן. ןןס דעדיבער איז דעד פעםיםיזם סון א סײל םון אונזערע װןןרט׳םירער אזוי שעדלעך. און מיר װעלן אים נאין־אוסן נישס קענען בײקומען דורך םארדאםען, נןןר דורך סארשםײן. אגב, איז נישםןן װעמען בו םארדאםען. װןןרום. װי געזןןגט, האנדלט זיך עם דןן װעגן גוס-מײנענדיקע, אויסריכםיקע םענסשן. אםת, מיר קענען זײ םןןרװארפן זײער סאקםלןןזיקײם-זיכער נישם זײערע געפילן,— ןןבער דערמים װעלן םיר בלויז רעדן בו זײ פערזענלעך, בעת אין דער אםהן איז דןןם א גרױםער געזעלשאפםלענער ענין, און מיר מוזן אים דורכויס באסראנסן סון אזא שסאנדפונקם.