Literarishe bleter · 1928-06-22 · 25 (22.6.1928) · p. Seite 478

25 זא ליטעראריעזע פלעטער 4 78 די ירושה פון ד־גיפאליט טען *ום ססג-טן גענוירן״טאג ד״ר יעקב שאצקי/ניו*יארה א רעינער איז ױירקן אויף דעם נוהערער. דןןסזעלנע איז םים טענען. זײן גיל איז גו באװײזן די ריכטיקײם םון זײנע טעזיםן, דערפאר האט ער ליב משלים, םערםטנטײל םעםאםי• זישע, בילדלעכע פארגלײכונגען, פאטעסישע אױםדרוקן און קלאסישע זאבן. עם איז נישט קײן צופאל, װוןס גרןןד דןןס בעססע בוך, װןןס טען הןןט ןןנגעשריבן, איז איבער דעם רױםישן היםסןן־ ריקער טי׳סוס ל י װ י ו ם, װןןם איז געװען אן ןןראסןן־ רישער טאלאנט אין זײן שרײבן. אזוי איז אויך היפןןליט טען. טענם םילןןזןןםיע סון קונסט הןןט בשעתו ארױסנערוםן א גרויסע און ערנססע קעגנערשאפט. דער פראנזיויז ל א ק ןן ם הןןט אין זײן .אײנלײטונג בו א ליטעראטור-געשיכסע״ שארף קריטיקירט םענען. ער הןןס אנגעװיזן, אז די אינדיװירועלע אנסוױקלונג םון קינםטלער האט גןןר נישט בו טון מיט זײן םביבה. לאקאס שאפט די טעןןריע םון ליסערארישן פרןןגדעם. פון בװײ עלעמענטן פין א קונסט-װערק: דעם געסיל און דער פסיכיק—דארף דער קריסיקער אנםפלעקן דעם קינםטלערם געדאנקען. טאסן און נעפילן זענען אםהענגיק םון דעם סוביעקסיװן אײנדרוק. די פסיכיק איז סער ןןביעקםיװ, דעריבער איז די פסיכישע זײט פון קינססלער קען דינען סאר א פא• טעריאל בו שאםן די פרינביפן םון קינםםלערישן װערט. דעריבער האם לאקןןס געהאלסן, אז די אינטעלעקסועלע רי• רונגען זענען די העכסטע; דערפאר זענען עפיק און דראםע װערםפולער פון ליריק. נןןר א רןןמאנען־שרײבער און א דרא• מאטורג זענען אביעקטיװ, ד, ה. העכסטע קינססלער. קעגן טענען איז אויך ארוים דער םראנבויזישער קרי• טיקער ה ע נ ע ק ע ן. פאד אים איז לישעראטור אן אויםדרוק סון א םאלק. נישם דערםאר, װןןם דןןס םןןלק הןןט ד געשאםן, נןןר דערםאר, װןןס דןןם פןןלק (די נאביע) הןןט זי ןןנגענו• מען און אנערקענט זי, ד. ה. אז נאביוןנאלע ליםעראטור איז אן אויםדרוק פון א נאביןןנאלן געשםאק, ןןבער נישט םון נאביןןנאלן שאפן. הענעקען האלט, אז די אײנביקע מאס םאר אלע קונםט• װערק איז פןןפולאריםעט. אקריטיקער דארף זיך נעמען בו אנאליזירן א װערק, װען ער זעס, אז דןןם דןןזיקע װערק האט גרוים דערפאלג בײ די לײענער. דאמןןלסט איז ער זיכער, אז דןןס דאזיקע װערק םארדינט אויף אן אױסםירלעכן אנאליז. דער געדאנק, אז די סטאטיסטיק איז די אײנביקע קריטעריע סון א קונםט־װערק הןןס געהאט א פןןל א םך ןןנ• הענגער. דער פראגבויז בןןרדןן און דער דײסש שיקינג הןןבן פארטײדיקט דעם דןןזיקן שטאנדפונקט. שיקינג הןןט אין זײן פאלעמיק מיט סענען ערקלערט קאטעגאריש, אז ״קונסט געװינט איד היםטןןרישע באדײטונג נןןר דורך דןןם פובליקום און זײנע אײגנשאפטן׳*. אנדערע הןןבן געהאלטן, אז טענם שטאנדפונקס דארף מען ןןנעםען נאר, װןןס איז שײך דעם היםטןןרישן סײל. די אויפגאבע םון היסטןןריקער איז דערקלערן ליםערארישע םאקטן מיט דעד הילף פון סביגה, געזעלשאפטלעכע םןןסיװן א.אז.װ. (םיןס מען שטעלם אװעק דאס פרןןבלעם סון א װיסנשאפט• לעכן סערמאמעסער פאר דער ליטעראטור-אנטװיקלונג און מ׳זאגט, אז םיר קענען מיט דער פולסטער זיכערקײט ןןנװײזן װאם איז די ״איבערװעגנדיקע םעיקײט״ פון א פאלקז דאם איז אבער נישט מער װי היסטארישער עפפיריזם, װעלכער קען זײן ריכטיק אין אײן לאנד און זיך אויםװײזן פאלש אין אן אנדערער אומגעבונג, װאס םארמאגט דיזעלבע אנטװיקלונגס־טענדענבן. חוץ דעם איז טענס מעסאד נאר א שליסל בום פרא• בלעם, װאס האם בו סון םיט דער אנםשטײונג פון ליטערא־ טור. בשום אופן אבער נישס מיט דעם װערט פון ל י ט ע ר א ט ו ר. טען האט דא בעםישט בװײ ענינים. אנטפלעקן די גע• זעבן פון ליסעראטור־אנסװיקלונג, מײנס נאך נישט אנטפלעקן די געזעבן סון איר עםטעטישן װערם. אין זײן ,םילאזאפיע פון קונסטי זאגט ער בםירוש. אז ד$ס איז נישט זײן ביל. ״מיר שטרעבן בו אן עססעםיק-שרײבט טען,—װןןס זןןל זיך אונטערשײדן םון דער אלסער עסטעטיק פיס דעם, װאס זי סרוןגט א היסטארישן כאראקטער, בשום אוםן אבער נישט א דאגמאטישן, ד. ה״ אז זי דיקטירם נישט קײן פרינביפן. נאר זי אנטפלעקט געזעבן. װאלט געװען דוכט זיך אלץ אין ארדנונגז קומט אבער טען און אורםײלט עסטעטיש מיט זײן היססארישן מעטאד, און באםערקס אלײן, אז ער און זײן תלםיד פראנדעס זענען באגאנגען דעם םעלער, מײנענדיק, אז פון דער טריאדע: םכיכה, קלימאט און פשפחה (טעמפעראמענט) װעט מען ארויס• באקומען דעם כשוף־רינג, װאס גיט די מעגלעכקײט בו אנט־ פלעקן די שײנקײטן פון א קונסט־װערק. און אין דערזעלבער ״סילאזזןסיע פון קונםטי דריקט זיך םען אויס, אז ״מיט זשעניען און טאלאנטן באשענקם אונז די נאסור, אזוי װי מיט זאמען׳*. קוםט שוין אויס, אז אומשטענדן האבן נישט קײן וױרקונג, אויב די .נאטורי* שיקט אונז אראפ ״זשעניען און טאלאנסן״. שוין דאס םארטײלן פון די םונקביעס אין קונםט איז בײ טענען זי׳יער כאראקטעריסטיש. טען גיט דער ליטעראסור נאר דאס רעכט בו שילדערן דזןס גײסטיקע לעבן־ דאקעגן די פלאםטישע קונסט דארף אונז שילדערן אױסשליסלעך דזןם םיזישע לעבן םון מענטשן און זײן קערפעד. טען װיל אלזא נישט קײן קעגנשטאנדס־מאלערײען אין װזןרט און סארזעס איננאנבן דעם פםיכישן אינהאלם םון אסלאסטיש װערק, װזןם איז דאן קוגסט װען סןןרם און אינ־ האלט דעקן זיך בשלימות. טענם ארט ארגומענטירן איז נישט קײן שריםטשטעלע• רישע, נאר אן זןראטזןרישע. ער שרײבט װי א רעדנער, און א רעדנער איז נישט אלעםזןל םחויב בו זײן אױםגעהאלטן און קאנםעקװענס אין זײנע אויםםירוננען. די הויפט-זאך בײ