Literarishe bleter · 1928-06-15 · 24 (15.6.1928) · p. Seite 463

463 לי8זרורױז נל?*יר 24 זא סעריעם, ער נעמט זיך צו אײניקע סעמען. װןןם ראבן א םונדאמענסאלן װערט, עס געלינגס אים גו מחדש זײן אין אײניקע געביטן םון םיזיק, נןןר ער בלײבט נישס שטײן דער־ בײ און שיעסער װעלן אנדערע דערםירן ביז בום סוף זײנע חדושים. די אומגעזעענע האנס םון דער אינטויציע םירט אים פאםעלעך און זיכער צו זײן לעבנם-טעמע. דעם 27יסן יאנואר 1884 שטײט אין טןןגבוך םארשריבן: .געטראכט װעגן עלעקטראםאגנעטישע שטראלן״. װײטער װערט אלץ ןןםטער דערםןןנס עלעקטרןן־דינאמיק, ביז די עלעקסרישע שםראלן מיט די אויסלןןדונג־סונקן אלס מיטל צו שאםן עלעק■ סרישע שטראלן און כװאליעם װערן זײן אויםשליםלעכע בא־ שעפטיקונג. װינטער 1886 איז דןןם גרעססע אײגנטלעך אויס■ געטון, ער הןןט אנסדעקט א םיםל צו שאםן קינםטלעכע עלעקטרישע כװאליעס און צו אנספלעקן די װירקונג םון די דאזיקע נישט־געזעענע כװאליעם. די קומענדיקע צװײ יןזר זע■ נען אינגאנצן םארנוםען מיט םןןרשן די כװאליעס. גאונישע אײנםאלן ״שיטן זיך בײ אים װי םון ארבל׳. אזוי גיט אפ זײן םדוי א באריכט די עלטערן און גיט צו: .םארשטײס זיך, האט ער (דער םאן) שטארק םארגעניגן דערםון און איך אויך, װען ער שטראלט בײם דערצײלן סיר סון זײנע ארבעסן׳. און $ם װ$ס ער אלײן שרײבט: .די ארבעס, װאס איך װעל די טעג מיט גןןטס הילף םארענדיקן, איז אײגנטלעך א באשײד םון אן אויםגאבע, װאס די בערלינער אקאדעמיע האט געשטעלט אין 1879 און װןןט קײנער האט זי נישט באארבעט. איצט הןןט עם םיר ןזפגע■ גליקט זי צו באשײדן כמעט װי שפילנדיק, אויף א װעג, װאס םען הןןט דעמןןלט נישט םןןרויסגעזען. דערםאר איז עס םאר מיר א מין פערזענלעכער טריומף... נןןר יענער, װאס איז גע■ װען איבערצײגט װי איך, אז די זאך איז אינגאנצן האפנונגס■ לאז, װעס זיך איצט װונדערן, מיט װאם פאר אן אײנפאכע עקספערימענטן מען קען זי בײקוםען*. די אײנםאכקײט םון די באנוצטע מכשירים איז טאקע דןןס סאמע װונדערלעכע בײ הערצן און םארלײכטערט זײנע װײטערדיקע זוכענישן. ,קײן מאל בין איך נןןך נישט געשטאנען אויף אזא גליקלעכן בןןדן. — שרײבס ער נןןװעםבער 1887, — רעכטם און לינקס עפעגען זיך םיר אויסזיכטן אײף אזוי םיל נײע אינטע■ רעסאנטע עקספערימענטן, אז איך נעם ארוים נןןר עטלעכע םון זײ. דןןם, װןןם איך הןןב איצט אויסגעטון, הןןט געשװעבט פאר מיר מיט יארן צוריק, נןןר איך הןןב נישט געגלויבט, אז דןןם איז מעגלעך צו סארװירקלעכן. זינט די װונטשן זענען אומגעריכט דערסילט געװןןרן, הןןבן מײנע םאדערונגען באקי■ מען גןןר אן אנדער מאםשטאב, און מען סרובירט איצט זאכן, װןןם מען װןןלט זיך נישט םארמןןסטן אויף זײ, װען די ער• װארטונגען װןןלטן אײנמןןל נישט געװען אריבערגעשטיגן׳. ־ צײסנװײז קומען־אויף בײ הערצן סםקות, צי הןןט ער נישט געמאכט קײן םעלער אין די באארבעטונגען אדער אין דער אויםטײסשונג, צי איז נישס די גאנצע זאך אן אײנביל• דונג. די םםקות דויערן א קורצע װײלע, און דער שאםונגס־ דראנג איז גובר אלע שטערונגען און םירט צו װײטערדיקע ערסןןלגן. הערץ פןןרשס אויס אויף דןןס גענויסטע די אײגנ• שאםטן םון זײנע עלעקטרישע כװאליעס און דערװײזט מיט עקספערימענטן, װעלכע זענען געניאל אין זײער פשטות. אז די עלעקטרישע כװאליעס זענען ענלעך צו די ליכטיקײט• כװאליעס און םארשפרײטן זיך מיט דער זעלביקער געשװינד• קויםס זיך דןןרסן א הויז און פסרט צײס אויף צוצוגרײטן םאר דער םאמיליע די נײע הײם. ער האס כלומרשס םארגע■ ניגן םון דעם טומל, נןןר פלוצים פראטעםטירט זײן נאטור. .בכלל דוכט זיך סיר, — שרײבט ער צו די עלסערן, — אז איך װןןלט אםשר א סך מער אויםגעםון, װען איך װןןלס געטראכס אויםשליסלעך איבער םײן ארבעט. אין תוך םו איך דאך נישט מער װי אײנצלנע טעג ןןדער אסשר װןןכן. און דערויף נעם איך זיך מןןנאטן-לאנג נישט צו דער אײגנטלעכער ארבעט. םון דער אנדערער זײט דוכס זיך מיר. אז די אויםער• לעכע אומרויקײט שסערט מיר מערקװירדיק װײניק, װןןרום ןןט הןןב איך אויםגעטון דןןס װיכסיקםםע אײגנטלעך גלײך נןןכן גענױרן-װערן םון םײן קינד, װען אין שטוב איז געװען גענוג אוםרויק און דער קןןפ איז געװען דול. איך הןף נןןך ןןבער אלץ אױף א צוקונםט, װען איך װעל קענען אינגאנצן זיך םארטיפן אין די געדאנקען. םאר א ריכטיקע פארטיםונג פעלט מיר די אינעװײניקסטע און אױסנװײניקםטע רויקײט׳. אין בןןן איז װידער די אלסע געשיכטע: די פראםעסא• רישע באשעסטיקונג נעמט אפ בײ הערצן די גאנצע צײט. םעברואר 1891 סארשרײבס ער אין טןןגבוך: ,שלעכסע צײס, סארמאסערונג, םארדרוס׳. זײנע בריװ צו די עלטערן װערן זעלטענער, ער לןןזט ןןנשטאט זיך שרײבן די םרוי און אגט• שולדיקט זיך םאר די עלטערן אזוי: .איך ארבעם מיט גרויס התמדה און איך הןןב אײנגעזען, אז איך מוז זיך ןןן צערע• מאניעס םארשאפן צײט פאר דער ארבעס. אנישט װעל איך איבערהויפט נישט הןןבן קײן צײט םאר איר. נישט געאכט אויף אלע ןןנשטרענגונגען, רירט זיך די ארבעט אויםערסט פאםעלעך. מען מוז אבער צופרידן זײן, װען זי רוקט זיך איבערהויפט םןןרױם׳. אםשר װאלט נןןך הערץ דערלעבט אין בןןן צו דער גע• גארטער אינעװײניקםטער און אויםנװײניקסטער רויקײט, נאר ם׳איז אים נישס געװען באשערט. עס איז געקומען אויף אים א קראנקײט, װןןם די דאקטוירים הןןבן זי נישט פארשטאנען און װןןם האם אים נןןך לאנגע לײדן אומגעבראכט. 4 דערװײל קןןכט בײ אים אין קןןפ און ער מח שטענדיק צאמען זײנע פלענער און געדאנקען. ןןט םאלט אים אײן א פראבלעם םון טעארעטישער פיזיק און לןןזט אים נישט רוען, ביז ער געםינט נישס א םארענטפערונג און ברענגם עס נישט ארוים אויםן פאפיר. ןןט קוםט א פרןןבלעם, װאם םאר• לאנגט לאבןןראטארישע ארבעט, און הערץ רום נישס, ביז די עקספערימענטן ברענגען צו א דײטלעכן רעזולסאט. קײן םתירה צװישן דער טעןןרעטישער און סראקסישער פאר• אינטערעםירונג איז נישטא בײ איס. זײנע םעיקײםן באזיצן א םערקװירדיקע הארמאנישקײט, עם קומען בײ אים אויף גע• דאנקען נאר װעגן אזוינע םיזיקאלישע עקססערימענטן, װןןם זענען בארוםן צו פארענטפערן די אדער יענע הארבע םראגע אין טעארעטישער םיזיק. ער איז מײםסער פון טעןןריע, דער עקםפערימענט איז בײ אים א פרוװשטײן פאר דער דער ריכ• טיקײס פון טעןןרעםישע אויםםירן. נןןך אין די בערלינער ססודענטישע יןןרן סארעםנסלעכט ער אײניקע אינטערעסאנטע ארבעטן. טעםען םעלן אים קײנ• מאל נישט. .אין אײן טןןג קען מען צוטראכסן מערער עקס• פערימענטן און ארבעטן, װי מען קען מאכן אין משך םון א יןןר צײסי. ער פרוװס זײן קראםט אויף זײער םארשײדענע מא•