Literarishe bleter · 1928-02-24 · 8 (24.2.1928) · p. Seite 155

155 ליןןרןו־ןן נלןס ו ר 8 די מאראנען אויפן שייטער-הויפן װ.פלאסק$ איבאניעס1) װאס די סרומע אײנװוינער האבן געװארסן אײף זײ. אזױ איז סארבײ א זונםיק נאך א זונםיק. סון דער סײן און מאטערנישן זענען די טאםעס אויםגעשטןןרבן. קינדער זענען אײםגעװאקסן און עס זענען געבוירן געװארן נײע מאראנען. גרײט אויף עסנטלעכע בזיונות. אײניקע משפחות •האבן זיך צענויסגערעדט בו אנםלויסן גוזאמען םון דער שענדלעכער קנעכששאסט. זײ האבן זיך םאר■ זאמלט אין קארטען בײ דער שטאטישער װאנט און הןןבן זיך באנובט מיס די עבות און אגװײזונגען סון אײנעם ר פ א ל װ א ל ס, א מענסש זײער אן אנטװיקלסער אין א דרײסטער. — איך קאן אײך נישט זאגן מיט דער גאנצער זיכער■ קײט, צי ער איז געװען מײנער א קרוב—פלעגט דער קאפיטאן דערקלערן — זינט דעמאלט איז פארבײ העכער גװײ הונדערט יאר. נןןר אויב נישט, באדויער א-ך. פאר מיר װאלס געװען א גרויםער בבוד צו הןןבן אזא עלטער־זײדן. סאבלא װאלס הןןט בענויסגעזאםלט א גרויסע קאלעקביע דן$קומענטן און ביכער םון דער בײט סון די רדיסות, און ער םלעגט רעדן װעגן די דאזיקע געשעענישן אזוי, װי זײ װןןלטן ערשם אײערנעכםן םארגעקוםען: — מענער, סרױען און קינדער האבן ז־ך ארויפגעזעבט אויף אן ענגלישער שיף, אבער דער שטורעם האס זײ װידער געטריבן צו די ברעגעס סון מאיארקא. מען האט געכאפט די אנטלאפענע. אין שפאניען איז דעמאלט געװען קײםער קארל דער צװײטער. װאס הײםטז אנסלויםן פון סאיארקא, װו םען איז זיך םיט זײ אזוי גוט באגאנגען, און דערבו נןןך אויף א שיף, װןןס געהערט צו פראטעסטאנסןו.. דרײ יאר זענען זײ ןןפגעזעסן אין טורמע, און די קאנפיסקאציע סון זײער םאר• מעגן הןןט ארײנגעבראכט א מיליאן. אויסערדעם הןןט דער הײליקער טריבונאל געהאס אין זײן רשות מיליאנען. װאס זע• נען ןןפגענומען געװארן בײ די פריערדיקע קרבנות. פאר דעם געלס האס דער טריבונאל אויפגעבויס א פאלאץ אין פאלמא: א הערלעכערן און בעםערן פאלאץ האט די אינקװיזיציע אין ערנעץ נישט געהאס. די ארעסטירטע האם מען געפײניקט אזוי לאנג, ביז זײ האבן זיך מודה געװען אין דעם, װאם די ריכ■ טער האבן געװןןלט. און דעם 7 מערץ 1691 האס מען אנגע■ הױבן אויםםירן די שטראפן. דןןם דאזיקע געשעעניש האט געפונען אן אומסארגלײכלעכן היסטןןריקער אין דעם גלח ג א ר א ו. א הײליקן יעזויט, דעם רעקטאר פון דער סעמי• נאריע אין מןןנטע־סיאן, דארס. װו עס געפינס זיך איצט דער אינסטיטוט. מחבר סון בוך .דער טריומםירנדיקער ג ל ו י ב ן ״. פאר קײן שום געלט אין דער װעלט װעל איך נישט םארקויםן דעם דןןזיקן ליטערארישן דענקראל: אט איז ער, מײן געטרײער באגלײטערן און דער קאפיטאן הןןט ארויסגענוםען םון טאש דעם ״סרױמםירנדיקן גלויבן״,—א ביכל אין א פערגאםענס׳באנד, גע• דרוקם מיט אן אלטםרענקישן רויטלעכן שריסט. מיט א װילד סארגעגיגן הןןט ער געגלעט דאס ביכל. געבענשט זןןל זײן דער גלח גאראו• אים הןןט מען איבערגעגעבן די מיםיע אויסצומוםרן און מדריך צו זײן די םארמשפסע. ער הןןט אלץ געזען םו) דער נןןענם און בא■ שריבן דעם םילםויזנטקעפיקן המון, װאס הןןט זיך םון פאר• שײדענע דערפער אויםן אינזל םארזאמלט אויף דעם יום-טוב קאפיסאן םאב• לןן װאלם2) סלעג ןןפלאזן זײן אי• רןןנישן סאן, װען ער הןןט זיך דערמןןנט װעגן דער שוידערלע■ כער געשיכטע םון די מאראגען אויםן אינזל םא■ יארקא. די באקן זענען אים רויט געװןןרן, אין די אויגן הןןט אוים• געבליצט א םײער םון שנאה. בכדי צו לעבן רויק, הןןבן אלע זיך געשמרט מאםנ■ װײז אין 15*סן יןןרהונרערס. אויפן אינזל איז גישט םארבליבן קײן אײן ײד. אבער די אינקװיזיציע הןןט םיט װןןם-עם-איז געדארפס בארעכסיקן איר עקזיסטענץ, הןןט זי םארברענט אלע די״ אויף װעלכע עס איז געסאלן א חשד פון ײדישקײט. װי עם װערט עדות געזאגט אין די םפרי• זכרונות םון יענער צײס, איז דאם פארברענען אײנגעארדנט געװןןרן לױט דער פרןןצעדור פון די הערלעכסטע פײערלעכ■ קײסן, װןןם װערן געפראװעס אין מאדריד, פאלערמא און לימא ,לבבוד דעם םרױמף םון גלויבן״. אײניקע מאראנען זענען פארברענס געװארן. אנדערע האס מען געגעבן שמיץ, גןןר אנדערע זענען געשטעלט געװארן צו א שאנד-םלופ מיט א קןןלפעק אויפן קאפ. אויסגעםאלט װי א סײװל. און מיט א גרין ליכט אין דער האנס. בײ אלע ןןן אויסנאם איז קאנ• פיסקירס געװןןרן דןןס םארםעגן, און דער הײליקער טריבונאל איז רײך געװןןרן. סון דעמןןלס אן האבן די. װעלכע מען האס חושד געװען אין ײדישקײט און װאם הןןבן נישט געהאט קײן פראסעקציע צװישן די גײססלעכע. געםוזט לויט א באסעל גײן ־עדן זונסיק מיט די משפחות אין קלויססער אונטער א פאלי• צײאישער שמירה. דער פאליצײ־מאן האס זײ צענױםגעסריבן ־ײ א ססאדע בהםות און הןןס זײ אנגעסון באזונדערע םאנטלען, בכדי קײנער זןןל נישט קײן טעות וזאבן. םון װאנען זײ שטא• דען. אויף אזא אוםן הןןט מען זײ געפירט אין קלױםטער זוינסער א הןןגל םון לצנות, זידל־װערסער און אויך שטײנער, 1) דסד ניסש־יונג וןרסמןדנענעד בוװוססעד סססניסרו וןמןנ-רס ־ ־וסקן *יבונ זם הןס נסװידמעס סיל *ײומןרקזןמקײס די וניםים (מןרןנזן) ״■: זיין יונו. * סנר*. ןו ןד ןלײן הןס *1יך גזססןמס סין די םן-ןנזן ס־י נרונגון דן ן קןויסל ײן זײן רןסון .די ס 1 י ס * יןוזין•. *־ן װזינן זר סיידזרם די ״ינזרלזנזניסן •ין די מןרןנזן *ײסן ססוניסן 1■־נזי סןיןרק• 2) דזר הזיד סין רןמןן. *ײנזר םין די םןרןנזן ״ױף פןיןיקו•