Literarishe bleter · 1928-02-24 · 8 (24.2.1928) · p. Seite 149

149 ליפזרןריןן נלןוער 8 זא אױ דאס ײדישע טעאטער געגרינדליט אױ בערדיטשעוד יאסי אדער גאר איז לואנסטאנטינאפאל? (צום 20־טן יןןרצײט *ץ אברהם גאלדפאדען) זלמן זילבערצװײג ׳ ניו־יארה איז ער, הײםט עס, דער ערשטער ײדישער אקטיאר אין מןןדערנעם זין סון װארס, אי ער איז דער גרינדע םין ײדישן טעאסערז און אברהם גןןלדפאדעןז א. גןןלדפאדען דערצײלט אין זײנע מעמוארן װעגן אײנעם א ײד יצחק ליברעסקא, א משכיל אין יאסי, װזןם האם אים, גאלדסאדענען, אהין אראפגעבראכט, און װןןס איז שפעטער, װען גאלדםאדען האט געגרינדעס דןןס טעאטער. געװארן זײן סעקרעטאר. יבחק ליברעסקא איז שוין הײנט א מאן פון 76 יןןר, ער װוינט אין נױײארק. איך הזןב מיך באקענט מיט אים און דער רעזולטאט סון דער באקאנטשאםט איז געװען, אז איך הןןב אנגעשריבן א גאנצן בוך זכרונות םון אט דעם ה״ ליברעסקא װעגן דער ערשטער צײם םון גאלדסאדענס טעאטער. פון די זכרונות איז צו זען, אז דער אםתער ,פאטער׳ םון ײדישן םעאטער איז גאר א ס ר ו י. געשען איז עם אזוי: אברהם גןןלדםאדען איז געקומען קײן יאסי נישס װעגן קײן טעאטער. נןןר גרינדן דןןרט א ײדיש װןןכנבלאט. גןןלדםאדען הןןט דעמאלס ארויסגעגעבן א ײדיש װאכנ• בלאט אין טשערנאװיץ, אבער דןןס געזעץ האט םארלאנגט, אז כדי ארויסצוגעבן א שטענדיק װאכנבלאט, דארף מען ארײנטראגן א קויציע סון ססס,סז סראנק,—א םומע װעגן װעלכער גאלדםאדען האט געקאנט נאר חלומען. גאלדםאדען האט דערי׳ בער זײן װאכנבלאט געמוזס ארויסגעבן יעדע װאך אונטער אן אנדערן נאמען. אין יאסי האם דעמאלט געוװינט יצהק ליברעסקא (א גע־ װעזענער שמש אין א סינאגאנע), ער איז געװארן א אםיקורם, און םלעגט זיך סארנעמען םיט שאשן אבאנאםענטן פאר ײדישע און העברעישע זשורנאלן. נו, האט זיך םארבונדן א ענגע שריםטלעכע באקאנטשאםט צװישן זײ בײדע. און ליברעםקןן האט םארגעלײגט גאלדפאדענען, אז ער זןןל קומען קײן יאסי דןןרט ארױסגעבן זײן װןןכנבלאט, װײל דארט דארף מען נישט האבן קײן קײציע. װען גזןלדפאדען איז געקומען, הןןט ער אין יאסי גע־ טראםן אין א גארטן ארויםטרעטן צװײ ײדישע םןןלקס־זינגער ישראל גרןןדנער (רןןזענפעלד) און שכר גןןלדשטײן, װעלכע הןובן צװישן אנדערע לידער אויך בעזונגען זײנע, גןןלדםאדענם גןןלדםאדענם פרוי איז געבליבן אין סשערנןןװיץ. זי איז דןןרט געװען אויף גרויםע צרות, נןןלדםאדען אלײן הןןט אויך נישס געהאט קײן םרוטה בײ דער נשמה, און ער איז געװען העכסט צוםרידן, װען מען האט אים םןןרגעלײגט ססז סראנק, אז ־יר אלײן זאל אזוי גוט, װי די צװײ םןןלקם־ױנגעי־, ארוים• מרעסן אין דעם גןןרטן. װעגן דעם דןןזיקן אויםטריט דערצײלט גןןלדסאדען אין זײן אויטאביןןגראםיע, און אין ליברעסקאס זכרונות זענען װעגן דעם םאראן סיל נײע םרטים. עם איז גענוג צו זןןגן, אז דןןס פובליקום האט געװןןלט שלןןגן גןןלדםאדענען, און ליברעסקןן םיט גרןןדנערן הןןבן אים קוים געראטעװעס. דעם 9>טן יאנואר איז געװןןרן 20 יאר. זינט עס איז אין ניו־יארק געשטארבן אברהם גןןלדםאדען. װען מען זאגט ארױס דעם נאמען גאלדםאדען, באנוצט מען באלד דעם בײנןןמען ,דער גרינדער׳, .דער סאטער פון ײדישן טעאטער׳. איז עם װירקלעך אזויז איז טאקע אברהם גאלדםאדען דער .פאטער׳ פון ײדישן סעאטערז אין מײן ארבעס ארום דעם .לעקסיקאן סון ײדישן סעאטער׳ האב איך זיך ןןנגעשטויםן אויף מאטעריאלן, װאס באוױיזן, אז ס׳זענען דא טענות פון אנדערע אויף דעם נןןמען רער .גרינדער׳, דער .םןןטער׳ םון ײדישן טעאסער. װען איך זןןג .ײדיש טעאםער׳, מײן איך נישט די פורים-שפילן ןןדער די שפעסערדיקע פארשסעלונגען פון בדחנים, נןןר א בינע םיט אקטיארן, אין קאססױמען, מיס גרים א.ד.ג. חעגן אט דער בינע זענען םאראן באװײזן. אז זי הויבט ןןן איר עקזיסטענץ נישט םון יאר 1876 אין יאסי. װי עס װערט אנגעגעבן אין אלע ביז איצסיקע באשרײבונגען װעגן דער גע־ שיכטע סון ײדישן טעאסער. אײנער פון די באקאנטכטע ײדישע אקטיארן און די• רעקסןןרן אין אמןןליקן רוסלאנד, אבהרם פישזאהן, װעלכער הןןט דערצויגן א גאנצן דור ײדישע אקטיארן. םלעגט אויף זײנע בריװ-בויגן הןןבן א קלישע םון זײן בילד ארומגערינגלט אין א קראנץ, און םון אונטן איז געװען אנגעשריבן אױף רוסיש .דער גרינדער םון ײדישן טעאסער׳• םישזאהן איז מיט אײניקע יןןר צוריק געשטארבן אין בארבין (אין װײטן מזרח). אין זײנע מעםוארן (.מןןרגענזשורנאל׳, נױ־יןןרק 1924-5) דערצײלט םישזאהן, אז נאך אין יאר 1875 האט ער צוזאםען מיט ישראל גרןןדנער (װעלכער גײט אן אלם דער ערשטער ײדישער אקטיןןר) םארגעשטעלט ײדיש טעאטער אין בערדיטשעװ און אז װען ער האט זיך מיט אײניקע חדשים שפעטער גע־ םראםן מיט אברהם גןןלדפאדען, האט גןןלדפאדען אים געגעבן זײנעם א פעליעטאן. םון װעלכן עס איז שסעטער געװןןרן דןןם טעאטער־שטיק .די באבע מיט דעם אײניקל׳, און א םקיצע סון דאזיקן שטיק, און אנדערע, װעלכע ער אלײן (םישזןהן) האס נעשריבן, האט פישזאהן אויפגעפירט נןןך אײדער גןןלד ■ פאדען הןןט געגרינדעט דאס ײדישע טעאטער אין יאםי. אלזןן. איז אברהם םישזןןהן דער פאטער םון ײדישן טעאטערז אלנסאלה, ער הןןט זיך ביז צום לעצטן טןןג םון זײן ־יעבן געהאלטן אלס אזעלכן. קומס װידער א ײדישער אקטיאר צעזאר גרינבערג (אן אײדעם סון באריסטן פיעסן־שרײבער .פרןןםעסןןר״ הורװיטש), אין װײזט אויף ז1זס(- ז6\| [סמגזזססו!* י!•'*'^״) 1925 ,4 .זא). אז ער הזןט אויך נןןך אין 1875 אויםגעםירם אין קאנםטאנטינןןפאל א פיעסע ,םכירת־ױסף׳, אין װעלכער עם הןןבן זיך באטײליקס ביז ססז מאן כאריםטן און םטאטיסםן גוזאמען, און די םןןרשטעלונגען זענען געגאנגען 4 װןןכן צײט.