Literarishe bleter · 1928-02-10 · 6 (10.2.1928) · p. Seite 117

117 ליסןרורישע נ ל ע•ז ר 6 ■וא קריטיה. -רעצענזיעס* 3י3ליאגראפיע.-כראניה. װאס מען שרײבט װענן ביכער. כדי *ו זען, װי װײם םיר זענען אװעק אין דער סןןעזיע סון יענער ליריק. עם אױ עפעס םער, װי א געװײנלעכע דערזזײנונג. עם איז רירנד בובוזען, םיט װאס םאר א ליבשאפט און באנײסשערוננ דער עלטערער שרײבער גים זיך איבער — אין זײן נעזעלשאסט־ לעכער טעטיקײט — די אידעאלן םון דער נײער בײט, בעת אין זײנע װערק *לײבס ער כםעט דערזעלבעד, װאס אםאל. ס׳איז אן אמתע סראגעדיע. דוד אײנהאין, ביזן הײנסיקן טןןג דער שענס• טער ליריקער אין אינזער ״פאעזיע, האט געםאכט אן אוםזיםטן פרוװ *ו װערן ״םאדערן״, — זײן ,רעקװיעם״ איז א סשוטע םיססארשטײעניש. דאס אײגענע קוםט סןןר םיטן דיכטער םשה טײטש. אלם דיכטער״ האם ער נישס םאר דער נײער צײט דןןס נײע, שםארקע װןןרט. אונזער ליריק איז אויםגעװאקסן צו א רי• זיקן סארנעמ זי איז סיל פים איםפולםן, פראבלעפען, םיס סיםן געראנגל און אלמענטשלעכן טראניזם: ה. לײװיק, ם. ל. הײלפערן, פ. םארקיש, פ. ראװיטש, ם. קולבאק. עפעס הןןט זיך א שסארקן רוק געטון סארױםו און דאך — דאם, װאם איז קונסס, בלײבט און װעט בלײבן אין דער ליטעראםור. םשה ״טײטש א י ז ד ןן אין דער ײדישער ליטעראסור. םשה טײטש, װאס די קינדערלעך אין די ײדישע שולן לערנען זײנע לידער, םשח טײםש, װאם האט באזונגען ליטע, און קודם-פל — םשה םײטש דער נאשור־שילדערער, דער פײזא• זשיםט, דער הארבסם״םענםש. םםיזםא איז די הארבםםן שסיםונג אנגעםאסטן אויף זײן נאטור, אויב עס איז אים געלונגע• בו שאםן אזא פראכטםול הארבסט-בילד: זנס קוקן די ליזפקם םים נייקן פןישםינוע, מטים-ןנבע׳זסרעגט טםנכיק םםרנײיט, יזנר הימלנלןנס זויסזיניק-סםים םיס *ינערזרסע װדםיזזן *ז1י װיקנוסם: נעסרונקסן, גסגןםן רעם ײניקן װיין *ון **רסזיגורס די בןלרננזנ גוםוינ די פינורע זיסער-געםס װולגערן *יעס זיך אויף *ל׳ולע װעגן *ין קוים. ענײרם נײז נןך *ין קןסיעס רער רענן, *זוי װי םיס סעסער דעם נןקעסן קיויסי *ין װײםעי *ין *עיד *ח * חוסך, ן יןמערו דןרס קיסם •*ר רער עײם װער עי קנורה. רער נוים *ויף רער םעזסע נים סנעי זיך *ין װינס *ין >ין רענן םים *יסער * נירע *ין יעיסדיק קיןסם םים די נןקעםע נװײנן *ין נןםן עעהויקעיסן *ױיס, *ון הןרםער נײם דערםי * װ-םםער םןהייניק םיס עיםים נעסןסענע נר1ים *ין דןנס זיך, עס העננם *1יף די עלםים דער ססעס-הןרנםם, נעקרײ׳ *יקס פים יענער *ין ה*ר*ן. די קנר1ה-װײנ קרן *יז די פינה פין זוםער פיװה ניז ס*רק*ן *ין סװ*רנן *ין *רןװעס דןרם סעודה — קרן-קרן — געםר*נק *יז, *יר נע*י *ין *וייעניס נר1יס. סען מוז םוחל זײן דאס ביסל :ראםען, װןןס זענען ערטער• װײז צוסעליק<סארבלאנדזשעטע אורחים. דאס איז די שולד סון דער צײט, די דעמאלטיקע ארעםקײט און צניעות פון דעם ײדישן פאפע־לשון, װאס איז איצט אזוי רײך אין װערסער און נױאנסן. אנער אין דעם ליד רעדט דאס הארץ, װאם סילט, דאם אויג, װאס זעם, דאס אויער, װאס הערט. און מ א ס איז דא סאראן, און אםילו בילדער — דער הײנטיקער ״םינע קװא נאן״ סון םאדערנעם ליד. דאס איז שוין זײער סיל, אויב ם׳נעםט אין בא• טראכס, םיט װיםיל יארן צוריק דער דיכטער האט עס געשאסןו אויך די נאװעלן סון םשה טײטש זענען ליריש, שטיםונגם• םסה סזיםס, *ור נװןנניק י*ר (1903—1923 ) נשגקלינשננ■ װירק, 1927, ■ןרל*ב נ. קלעיקין, 296 זײנון. םשה טײטשס לידער האבן דעם ריח םון אן אלטער הײם, װוהין דו כאפסט זיך אמאל אראס באזוכן אלסע םאטע-םאמע און די ליבע װינקעלעך םון דײנע קינדער-יארן. אלץ איז דא אלט, םארגעלבט, לחלוסין נישט ענלעך צו דײן סביבה אין דײן נײער הײם; םון אלע זײטן שפײכלט דארט צו דיר די בענקשאסט נאך דער םארגאנגענער צײט, װאם איז אםאל געװען און װעם זיך שוין קײנפאל נישט אוםקערן... אין יענע צײטן, פיט עטלעכע און צװאנציק יאר צוריק, װען םשה סײםש האט געפאכט זײן דעבױט אין דער ײדישער פאעזיע, איז ער שױן אנערקענם געװארן פאר אײנעם סון די באגאבססטע ליריקער און ם׳ינםטע נאסור-שילדערער אונזערע. עס איז געװען די צײט, װען דער הארציקער אברהם רײזען האס געהערשס איבער די געפיטער און באאײנסלוםט א דור ױנגע דיכטער. א צײם סון שטילן, ראםאנםישן ליריזם. שטילע םאסיװן, אפסםאל םיט א םוסר״השכל, אנגעםאםסן אויף דער טרױעריקער שטיםונג םון דער צײם, און די םארם — דערקלאםישער, לײכט. ריספישער סערז — דאס איז דער װעג, אויף װעלכן עם זענען נענאנגען אלע דיכסער. קײן רעװאלוציעס האט םען אין דער פאעזיע נישם געפאכס, און דער סאםטולאט סון דער צײט איז געװען: םאלקסטיםלעכקײט. נישט קײן װונדער דעריבער, װאס נאך ביזן הײנסיקן מאג זינגס דאם םאלק די לידער םונם עלטערן דור סאעסן (הײנט טרעםט זײער זעלטן, אז א םאדערנער דיכסער זאל שרײבן לידער סאר םאלקם-געזאנג), און די ײדישע קינדער אץ די שולן לערנען זײ אין םאדערנע כרעסטאםאטיעס. אויסער נעװיםע (לויטן הײנטיקן םארנעם — קלײנע) אויםנאםען, איז דאן אין דעד ליםעראטוד נישט געװען קײן פאעםע םון גרויםן סרא• בלעם, םון אוניװערסאלע אידעען, םון טים; סראגיזם. שסיל איז נעװען אין קיניגרײך םון דער ײדישער םאעזיע סאר דער פלחםה, שטיל און זײער סרויעריק... און פשה םײטש איז א םרײ קינד םון יענער שסילער, לירישעד צײט; כדי אפצושאצן און צו םאר• שסײן זײן שאםונג, פוז םען זיך אומבאדינגט צו איר אומקערן. עס איז א שאד, װאם םיל דיכטער סון דער םארגאננענער עפאכע זענען נישט געװען פםוגל דורכצופאכן דעם גלגול םון דעד צײס, װאס האס זיך אין עסלעכע יאר א רוק געטון אויף א נאנצן יארהונדערט םארױס. די סאלקססיםלעכקײט, װאם האט זיך אין די לעצטע יארן כםעט אפגעטון םון אונזער םאעזיע, אין גע• בליבן דאס אײגנטום םון די ,אלסע״, װאם באסרידיקן װײניק דעם םאדערנעם םענטשן. םשה סײסש איז געװען א גליקלעכעד אנפאנגער, ער איז עם אבער — לײדערו — םארבליבן ביזן הײנסיקן טאג. בעת אברהס דײזען האט זיך םאראײביקס אין דעד ײדישער ליטעראטור םיט זײן אײננארסיקײם, םיט זײנע אײגענע טענער, איז מ. מײסש כםעט נישט םרײ געװען פון פרעמדע אײנ• שיוםן. איצט, װען ם. קולבאק שאםס זײנע ״רײסן*, — א םראכט• שולע פאעמע, װאס שפרודלט םיט הארציקער סאלקסטימלעכקײט און איז גלײכצײטיק םאדערן פיט איר שטארקער, איםפולסיװער פאדם, — זעט אויס םשה םײטשם לידיק, װי א בלײכער שאטן, מיט װײניק פאטענץ, פיט װײניק קראסס. שװאכער איםפולס איז בכלל אן עיקר-שםריך בײ דער אלטער ײדישער פאעזיע, װאס האס ליב געהאט זיך צו צערסלען און צו חנדלעז. דערםאר איז משה טײטשם ליד שטענדיק אינם בחינה־עטאפ םון א קינד, װאס לײגט ארײן זײן גאנץ געםיל, בעת עם װײנס, אינם װארט ״םאםע״ און געםיגס נישס דערצו קײן שום עפיסעטן. ס׳איז גענוג צו םאר• גלײכן א פעלד׳שילדערונג בײ םשה טײםשן און פ. קולבאקן,