Literarishe bleter · 1927-12-30 · 52 (30.12.1927) · p. Seite 1023

1023 ליסוון ריוו ולן# ןר 52 זא בער באראכאװ - װי איד הען איכמ ו< ק#*ישל זברתות) א• םשעריהןזװערי/בערלין פערט, — װידעראמןןל דורך מײן פועלי־בײניזם בכדי גו אר• בעטן םאר דער םאלקם־מאםע, דארף מען קענען איר שפראך. װיל איך זי קענען. עס איז מיר דאן געװען סארדרזןסיק: די ײדישע װיםנ• שאםט — א פארטײ־װערקבײג, די ײדישע שפראך—נישט לשםהז איך הןןב זיך $בער גוט גוגעקוקט אין אמעריקע גו דעם גװײטן בןןרןןכןןװן, װעלכן איך האב םאר זיך בום ערשטן מןןל געזען. — און דערלויב מיר אײך גו דערגײלן אײניקע םאקסן. אײנמןל איז באחןכאװן גוליב זײן פארט־י׳ארבעט אוים• געקומען אװעקנוםארן אויף א קורנער נײט םון נױ-יןןרק. די נאכט סארן פןןרן זןזגט ער נו מיד א געטראגענער: — עפעס װילס זיך מיר נישט אװעקפארן םון דערהײם. די לענסע נײט סארםןלגט מיך א געפיל. אז עפעס קען פא סירן םיט מײנע םילןןלאגישע מאטעריאלן. כ־װײס, אםשר חלילה א שרםה... און איבערגעבנדיק מיר דעם שליסל פונם שראנק, װו די מאםעריאלן זענען געלעגן, האט ער נוגעגעבן: — גוט. איכל פןןרן. ןןבער נעם דיר דעם שליסל און הים ןןפ ביז כ־װעל נוריקקומען. איך הןןב זיך געװונדערט. קײן בעסערן שומר װי בןןרןן- כזןװם םרוי. אײנע םון די ערשטע און איבערגעגעבנסטע ,בןןראכןןװיסםקעםי נןןך םון ■ןןלטאװע ןןן, םאר װעלכער זײן װןןרט און טאט איז געװען א געזעץ, האס מען זיך נישט גע• קענט םןןרשטעלן. ער הןןט אבער אפנים געװןןלט. אז א מאנסבילש אויג זןןל אויםפאסן אויף זײן אונר. שפעטער, אין עסלעכע װאכן ארום, קום איך נו אים און זע, װי םיר געזונטע נענערן שלעפן נו אים אויםן דריסן שטאק א שװערן אײזערנעם .סײף׳־, װעלכער װןןלט מער גע■ פאסס םאר א באנק-דירעקטאר, װי פאר א ײדישן שרײבער. — נו װןןם דארםםטו אזא םײף און דערנו נןןך אזא גרויסןז — גיב איך א םרעג בארןןכןןװן, װעלכער איז געװען םארקןןכט אין העלפן שלעפן דעם שראנק. — און אין די םאנוסקריפםן, הןןסט םארגעםןז—ענסםערט ער מיר,—מאלע װןןס ם׳טרעםט זיך, אםשר חלילה א שרםהז... און נןןך הןןב איך געזען — נישט אײן םןןל און נישט נװײ.־ אז ער פלעגט קומען אין ןןװנט אהײם, נאך א טןןג םון ארבעט אין דער רעדאקניע און אין דער פארטײ אויםגעלןןשן םון די פןןליטישע רײסערײען און ןןפגעקילס םון די פארטײ• אישע לײדנשאםטן, א נערװעזער און מידער—פלעגט ער ארוים• שלעפן םון סײף די אלס־ײדישע מאנוסקריפטן און זענן זיך נום שרײב־טיש — און ביז טאג זינן און ארבעטן מיס יענעם םײער אין די אויגן, װעלכן ם׳הןןבן נןןר םאנאםיקער און םארליבטע. אזא איז געװען דער בןןראכןןװ, װען ער םלעגס בלײבן ב י ח י ד ו ת און װעלן שאםן לדורות. און דאן הןןב איך םאר• שטאנען, אז םון שלא לשפה איז ער געקומען לשםה. אז די ײדישע שפראך איז םאר אים געװען מער װי םיטל, םער װי א פארטײ-װערקנײג. זײן נװײטע רעליגיע. און ד ע ר בןןרןןכןןװ^איז םאר מיר פערזענלעך — דער אמתער, דער װיכסיקער, דער בלײבנדיקער. (סיף) בןןרןןכןןװ איז אויסגעװאקסן אין א סביבה, װו ם׳הןןט גערעדם נןןר רוםיש, שלעכט גערעדם, ןןבער דןןך רוסיש. זײן םןןסער, א העברעישער לערער אין דער מןןדערנער פןןלסאװער תלםוד״תורה, אנב א גוטער פעדאגןןג, א סרײער חובב-גױן, הןןט מיט זײנע קינדער און אפילו מיט דער פרוי גערעדס רוםיש. װעמען םון זײ עם האט זיך געלןןזט. האט ער אפגע■ געבן אין גימנאזיע. אין דער העברעיםסיש-חובב־ניונדיקער סאםיליע הןןט מען אםילו נישם געםונען םאר נויטיק נו לערנען םיט דעם קלײנעם בןןריען העברעיש. סון ײדיש שוין ןןפגע■ רעדט — און העברעיש הןןס בןןרןןכןןװ ביזן סוף געקענט שװאכער םון אנדערע שפראכן, און װןןם ער הןןט געקענט, הןןט ער זיך אלײן אויסגעלערנט. די גאם ארום הןןט גערעדט רו- סיש, אמת, א פןןלטאװער רוסיש. דןןם הײםט. די ײדישע מאסע אין שטןןם הןןט, םארשטײט זיך, װי אומעטום, גערעדט אויף איר שפראך, ןןבער זי איז זיך געװען לחוד, און די אינטעלי• גענטן—לחוד. די .בןןרןןכןןװיסטן• — די ערשטע באזונדערם — הזןבן אויך דורכגעמאכט זײער אנטװיקלונג אין רוסיש. בןןרא- כןןװ אלײן הןןס גלענננד גערעדט און געשריבן רוםיש. די פארטײ-באװעגונג הןןס ער אויםגעבויט אין רוסיש—די ערשטע אויסגאבן, די פארטײ-שפראך די ערשטע נײט. ביז ער איז ןןפגעפוןרן אין יןןר 1905 טיף אין די ײדישע שטעט, און שפעסער קײן אויםלאנדי—און הןןט םאר זיך דערזען אן אנדער װעלט, א ײדישע, דעם פןןלקס־מענטשן, די םןןלקס־מאםע גוםא. הןןט ער זיך דערמןןנט דןןס ביסל, װןןם ער הןןט געהערט אין די ןןרעםע פןןלטאװער געםלעך — און הןןט זיך אװעקגעזענט סארן ײדישן בוך, בכדי נו קענען רעדן נו דער מאסע. ןןבער, אז פון דער נויט זןןל אין עטלעכע יןןר ארום װערן א מאני• םעסט םאר ײדיש און אזא ערנםטע םןןרשונגם׳ארבעט — דןןם איז גרןןד םאר אונז, װער עם הןןט בןןרןןכןןװן געקענט, געװען אומגעריכט. מיר הןןבן פשוט םארגעסן, אז װיםן הןןם פאר אים געהײסן — ביזן תהום, קײן לחנאין הןןט ער נישם אנער• קענם. אין יענע שרעקלעכע הונגער-יןןרן פון זײן לעבן, א םארװןןרםענער אין װין און אין בריסעל, הןןט ער מיט די לענטע גרןןשנס^ ןןנגעהויבן ארומםןןרן איבער די בארימטע ביבליןןטעקן סון אײרןןפע, װו עס ליגן פארנרןןבן אלטע ײדי• שע מאנוםקריפסן און יקרי׳המגיאותן און זאמלען ניגל פאר א נײער געבײדע — םאר דער געשיכטע סון דער ײדישער ליטעראטור און שפראך. לןןנדןןן, ןןקספןןרר. פאריז, פאדוא, מינכען און םיל אנדערע און אנדערע ביבליןןטעקן האט ער באזוכס און אוםעסום גענישטערט און געםוןרשט. אפגעשריבן. םןןטןןגראםירט, םארנײכנט בײ זיך — און עם איז אויסגעװאקסן א קןןלןןסאלער אונר םון ײדישן פילןןלןןגישן און ליטעראטור• געשיכטלעכן םאסעריאל. אז איך הןןב, קומענדיק קײן אמעריקע, א קוק געגעבן אויף דעם אונר, װעלכן בןןרןןכאװ האט םאר מיר מיט שטאלץ געעםנט, הןןב איך אים א םרעג געטון: — זןןג םיר, װי קוםסטו נו דער םארשונג סון ײדישז דו הןןםט דןןך קײנםןןל קײן ײדיש נישט געקענט אין נישט גערעדטז — איך בין נו דעם געקוםען, — הןןט ער מיר געענט•