Literarishe bleter · 1927-11-04 · 44 (4.11.1927) · p. Seite 850

44 .זא ליטעראריעזע בלעטער 850 כעלע. האט מיך באגעגנט אין געגריםט װי אן איעןנאקןעםן. עס האט זיך אנגעהויבן אלאנגער שמועס װעגן ליםעדאטור, פאליטיק. בעטערבורג, אדעם. װעגן זײן .װינסשםינגערל׳ אין דעם פלאן פון די קומענדיקע. נאך נישט געשריבענע. םײלן. מענדעלע ה$ט ליב געהאט בו רעדן. נ$ר װי לאנג ער האט נישט גערעדט. האט דער בוהערער נישט באמערקט די בײט: אזוי שײן און טיף. כאטש אםט סאראסןקסאל, זענען געװען די געדאנקען, די װערטער־ אלץ איז געװען אײגנם, נישט פרעמדס, נישט גענאשט פון ביכער. טאקע אט דןן בשעת דעם שמועם געשאסן מיט קנײטשן דעם שטערן, א דרײ מיטן םיני גער. עפעס װי אין אן הארבע םוגיא אין דער גמרא. מיר האבן בײדע נישט באמערקט, װי דער שמועס הוןט זיך סאר• בױגן ביז שפעט אין אװנט, און אז מיר הןןבן אקוק געטון אויפן זײגער, האבן מיר זיך בײדע בעלאכס: מיר זענען אם געזעסן א שעה םיר־פינף. .אט—זאגט ער—איר האס זיך גע• אײלט א הײם ןפון אנהויב האב איך געזאגט, אז איך בין גע• קומען אויף א קורבע בײט און װיל אים נישס שטערן), נײן׳ פון מיר גײט מען אזוי גיך נישם אװעק< נישקשה, מיר װעלן נאך אביסל שמועסן״... און אין פארהױז ה$ט ער מיך נאך פארהאלטן א היבשע װײלע, אזוי װי עם װאלם געװען נױסיק ענדיקן א װיכטיקן ענין... שפעט. ארום האלבע נאכט, האב איך זיך אומגעקערס א הײם. עס איז געגאנגען דער ערשםער שנײ און האט ןןנגע■ טון אין װײםן די פוםסע גאםן. איך האב געסראכט װעגן דעם אלטן־ױנגן מאן, װאס האס גערעדט םיט אזא היץ, אזוי אריגינעל און קלוג—כאםש נישם אלץ נאך םײן שסיםונג,— װעגן דעם טיפן קװאל פון געדאנקען און געםילן, װןןם שפרודלט אין דעם מחבר פון דער ,קליאםשע-, .פישקע דער קרוםער׳ און ,װינטשפינגערל׳. אין יענע יארן איז מענדעלע אלט געװען 55 יןר, לויט דער אםיביעלער רעכנונג םון זײן בי$גאאסיע, װ$ס איז גע• שריבן דורך זײן חבר ל. בינשטאק אין יאר 1885, בו זײן ערשסן ליטערארישן 25 יאריקן יובילײ. נאר בײ אונז אלעמען, די אדעסער, איז געװען אגרויסער ספק אין דער ריכםיקײס פון דער רעכנונג: מען האט דעם ,זײדן׳ געהאלםן פאר על• סער אויף היבשע עטלעכע יאר. מענדעלע אלײן האט נישט ליב געהאס ארײנבולאזן זיך אין חשבונות װעגן דעם ענין< עס איז בײ אים געװען עפעס אזוי װי א מין פאראורטײל, װןןס איז געקומען בירושה םון אלסםרענקישע ײדן זקנים, װןןם װעלן אײך בשום אופן נישט אויםזאגן זײערע אמתע יןןרן. אפטמאל, בעת געסט םלעגן זיך בײ אים בונויפקוםען אין זײן געבורטס־טאג, דעם 20 דעבעמבער. און אײנער םון די נישט■ געניטע סלענט זיך בו אים װענדן מיט א פראגע: ,זײדע, װיפיל י$ר איז אײך הײנט געװןןרן?' פלעגט ער ענטסערן: ,איך װײם נישט, אט פרעגט בײ אים (ןןנװײזנדיק אויף םיר): ער איז א היסטאריקער און דארף װיסן כרןןנןןלןןגיע״. און איך האב שוין געמוזט זןןגן די אפיביעלע דאטע 1835, װי עס שטײט געדרוקט אין בינשטאקס ביאגראפיע, נישס מאכנדיק בו איר קײן ,קריסישע׳ באמערקונגען. מענדעלע הןןט אםילו נישם ליב געהאט, אז מען פלעגט אים אין יענע יןןרן רוםן ,זײדע״,— א נאמען װאם םיהןןט אים געגעבן דענסטםאל .שלום-עליכם׳, װארום דער באגריף ,ליטערארישער זײדע־ גים שוין אן ןןנ• בוהערעניש אויף אלטקײט. און אין דער אםתן הןןס זיך מענ• דעלע געפילם ױנג און שטארק, אםשר ױנגער און לעבעדיקער םון װעמען עם איז םון זײנע ,אײניקלעך׳. י אינגיכן הןןט זיך ארום אונז געבילדעס א קלײן ליםערא■ םארטיקע מאכלים. פארסיקע געדאנקען. װןןם זענען ןןנגעטון אין מלבושים נןןך דער מןןדע־ נאר דאס איז א םימן פון אן אמתן שרײבער, אױב ער גײס אראפ םון קעםט, שטעלט זיך אויף זײנע אײגענע סיס. הויבט אן בו שאפן זײנע אײגענע געדאנקען. זײן שפראך. זײן םםיל. װען ער װערט אינדיװידועל ןןנשסאס קןןלעקסיװ. װען ער װערט אלײן א טיפ אין דער ליסעראטור, א מוסטער פאר אנדערע. ןןט אזא איבערגאנגם בײם האט איבערגעלעבט אבראמןןװיסש אין די זיבעביקער און אכביקער יןןרן םון םאריקן יארהונדערט. װען ער איז געװןןרן מענדעלע מוכר־סםרים. בום םוף פון דער דןןזיקער איבערגאנגם־בײט, װען זײן סאלענט האט זיך אױםגעהױבן בו דער הויכקײט פון ,װינטש־ םינגערל׳—די גרויסע עפאפײע םון ײדישן לעבן,—בין איך נדט אים באקאנט געװארן. דרײבן יאר בין איך דערנאך נאנט געװען בו אים. און האב געזען, װי פון יאר בו יאר װאקסן זײנע שעפערישע קרעפסן, װערט טיפער זײן קוק אין לעבן, װי אין אים װערס םקוים די פסיכאלאגיש־ריכסיקע באמערקונג םון דער אגדה: ,תלםידי-חכפים כל־זםן שמזקינים דעתם םתײשבת עליהם׳—בײ עכט־גײססיקע נאטורן װאקסט די שאפונגס־ קראםס אױף די עלסערע יארן, אזוי װי בײ מיסעלע מענטשן, פארקערט, זינקט דער נײםט אויף דער עלטער. ביז דעם לעבסן יאר םון זײן לעבן האט דער 85־יאריקער זקן אײנ• געהיט אין זיך די קראפט און דעם װוקם פון זײן גײסט.^ן דאם איז געװען אין שפעטן הערבםט פון יאר 1890, איך בין ערשט אנגעקומען םון פעטערבורג קײן אדעס און האב נןןך נישט סארגעסן דעם געװאלדיקן אײנדרוק, װאס עס האס אויף םיר געמאכט דער בװײטער סײל ,װינסשפינגערל׳ װאם איז געװען געדרוקט אין יענעם יאר אין שלום־עליכמס .םאלקס־׳ ביבליאטעק׳. ^ערשס מיט א פאר חדשים פאר מײן אנקוי מען האב איך ארױםגעזאגם מײן מײנונג װעגן דעם װערק אין א קריסישן איבערזיכט פון דער ײדישער ליטעראטור;װןןסכןןד, 1890, בוך 9: ,םאלקס־ליטעראטור און המון־ליסערא־ טור׳, םון קריסיקוס), װו איך האב פארגליכן די מערקװירדיקע עפןןפײע פון אבראמאװיטש מיט גאגאלס ,סויטע נפשות׳, נזןך דעם ארט שרײבן—א געמיש פון עפאס און ליריק. אין א גרױען נאװעםבער־אװנט הןןב איך געמאכט מײן ערשטן װיזיט בו מענדעלען. פון מײן װוינונג אין יענעם עק פון דער לאנגער באזארנע גאס, װאם איז געװען נאנט בום גרויסן פארק אויפן ברעג ים, בין איך געגאנגען אויף דעם אנדערן עק, װו די באזארנע, דורכגײענדיק דורכן אלטן מארק, שפארט זיך אן אין די ארימע טײלן שסאט ארום .םאלםשאק״. נאנט בו מןןלדןןװאנקע. דארטן, אין אן אלט גרוים הויז בװישן קאזארמעס, װאם ה§ט אלײן אויסגעזען װי א קאזארמע, האט דענסטמאל םארנומען א גאנבן שסאק די רעפאמירטע אדעסער תלםוד־תורה, װאם װעגן איר הזןט אםאל געשריבן, דער בא־ װוםטער הומאניסט פירןןגאװ. העכער מיט א שטאק איז געװען די װויגונג סון סאלאמןןן מאסיעיעװיסש אבראמןןװיטש, דער םארװאלטער (,זאװיעדויושבי׳) פון דער^תלםוד־תורה. די דא• זיקע שטעלע האט מענדעלע פארנומען שוין א יאר בען, און האט זיך געהאלסן פאר גליקלעך, װאס נאך די שװערע יארן און דחקות אין זשיטןןמיר האט ער געקריגן א זיכער שטיקל ברױט און האט באקומען די םעגלעכקײט בו שרײבן רויק אין דער סרײער בײט. איך בין ארײן בו אים אין קאבינעס. אהויכער שלאנ• קער םאן, םיס אהיבש ביםל גרױ אין די געדיכסע שװארבע הןןר, םים א קלײן בערדל, מיס קלוגע אויגן און א ליב שמײ•