Literarishe bleter · 1927-08-12 · 32 (12.8.1927) · p. [Seite]

פערטער יןןרגאנג פרײז 50 גר• פרײכויה 13 או׳יגוסט 1937 ־יבךנלראדי־יללג! ףךץ^ךףך — א־־?וסםדידםני!— װאכנשדפםפאד ילי־פעראבזוד 1■ פארע:<ג □.קיזעצקיין״װארשע, טעאטעדאוןקונסט פראבל־עמען פון ל־ייטעראטור-דהיםסאריאזאפיע קאראיד־1 איזשיהאװםקי ׳ װארשע (ססעניעל 6*ר די .ליםסרסריסע נלעסער) מענטשהײט, אונטער דעם אױםעריעכן רויש. דאס זענען די פאמעלעכע און שטילע, אנגעװאקםענע קילטור־שיכטן, ערפינ דונגען, אינדוסמריע, האנדל, בילדונג. קונפט, א. אנד. מיט אן ערך דרײסיק יאר צוריק האט ב א ר ד א אין זײן בארימטן בוך ,היסטאריע און היסטאריקער״ אװעקגעשטעלט זײער שארף דאס פראבלעם, און ארונטערגעריסן דעם גאנבן א־נערלעכן פאליטישן געװימל מיט זײנע מלחמות און גרויסע נעמען אלם פאלשע דערשײנינג, װאס גיט נישט איבער דעם נלהות פון דער זאך. דאס איז געװען אין דער צײט פון דעם טיםסטן אײראפעישן שלום, און בארדאס אנשויאונג איז געװען דער דעצידירטער אויםדרוק פץ דער איבערגעזעטיקטקײט אין שלום צײםן. דער לעצטער ויכוח איז פאר אונז דא אויף אזוי פיל װיכטיק, װאס ער לאזט זיך איבערטראגן אויםן געביט םון ליטערא טור, װעמענס היסטאריאזאפיע סיאיז א טײל פון דער ארגעמײנער היסטאריא־ זאפיע. מיר האבן דא צװײ װעגן. מיר קאנען לויטן מובטער פון ב א ר ד א ס בא נעמונג באטראכטן אלם ליטעראטור געעיכסע דאס אנװאקסן םין דער ליטערארישער מיסל־קולטור צװישן פעלקער. סראקטירנדיק בארימסע מחברים אלם אויסגע־ צײכנטע עקזעמפליאין םון אט דער דירכשניטלעכקײט און די קאמםן אין ליסערארישע שולן אלס אינערלעכן טומל. מיר קאנען אויך אלם די װיכטיקסטע ליטערארישע געשעענישן באםראכטן מײסטערװערק, ״פערל״, און אויף די שולן. און ליטערארישע ויכוחים װײטער נישט לײגן קײן אכט, פונקס װי ס׳האט עס אין זײנער צײט לײדנשאפטלעך געטון פעלדמאן אין זײן ״קריטיק״, װי דאם איז בכלל אין פוילן אנגענומען (דאס נ־שט אנערקענען קײן פראגראםען אין דער קונסט). צי איז אין דער מענסשלעכער געשיכסע פאראן אטיפע• רער זין. װאס זאל אירע באזונדערע עסאפן צונויסבונדן װי װערסער פון אײן געדא־ק, אגעדאנק װאס דארף ערשט פאר• ענדיקט װערן און גאנצערהײט װערן איבערגעלײענט? צי גאר פארקערם, זענען די עטאפן א װילדער כאאס—לאמיר פארבלײבן בײם בילד—ענלעך צו די קאמוניקאטן פון די אזויגערופענע גײסטער אויף םפיריטיםטישע זיצונגען; און דאס דאן, װען אזא פארםאטערםער אדער בײזער גײסט װיל גארנישט זאגן און דיקטירט נאר איתיות, אן א שום אינהאלם? אויף דער פראגע האבן זיך אפגעשטעדס די הידטאריאזאםן און האבן לםוף זיך באפרידיקט מיםן אננעמען געװיסע ״טענדענצן״ אין דער געשיכמע, דאס זענען די צילן, װעלכע האבן זײער עק זיםטענץ־בארעכטיקונג, נאר זײ קענען זיך באװײזן און פארשװונדן װערן װי אײוגע־ שלונגענע מײכן. די היםטאריאזאפיע איז גאר אינגיכן געװארן םאר זיך אלײן א רעטעניש. אײניקע, װאם פארנעמען זיך מיט איר, האבן מער אכט געלײגט אויף דער עקאנאמישער אנטװיקלונג, װאס באשאפט א געװיסן איבער בוי, און די אנדערע אויף דער אידעןןלאגי• שער אנטװיקלונג םון גײםט אדער געדאנק, װעלכע באסראכס אלס אומאפהענגיקע. נןןר לאמיר זאגן, אז ם׳איז װיכטיקער איצװײטע פראגע: צי אין דער מענטשלעכער געשיכטע איז װיכטיק דאס, װאס האס אין אלע צײסן אינסערעסירט דעם מאדערנעם מענטש, װי למשל, די לויפנדע הויכע פאליםיק, די באצױנגען םון מלוכות צװישן זיך, מלחמות, קאבינעס־קריזיסן, דאס אלץ, װאס םון זײער שלעכטע גיסנאזיאל־האנדביכער קןןנען מיר אלם געשיכטע—צי דןס, װןןס ס׳טוס זיך אינעװײניק טיף אין דער •*יי וו*י*רי £*<•***