Literarishe bleter · 1927-05-13 · 19 (13.5.1927) · p. Seite 356

9! זא ל יפור ירי^ע ג.ל ו ס ע ר 356 דע האסערעס - א צװײג פוז שפינאזא-שטאבם א• אלמי .נױ׳יאר? כער שפ־נןןוא איז *ייסגעװאקסן אין דך *נהװיקלס! װןלם שפ־נאזא אין אזא געװאלסיק גערודער פון םיליןנןן מ;כ*ניז• טזן, א ן ױעלכן לאס מענסשלנכע האוץ אין קיל ױערן אין סייזנס ששיק עערים; אין צעשלײדערט-נעקומען גו זײן איינסקײם־גע• דאנקז א ן װאלםער דע קאסערעס-אלן *ן אנדער *סםןסםער, אונסעד אנדעדע באדינגינגען — וזאלס א6שר א נײער שפינןזא געװארן, װאלכן זײנע פילאזאפישע אייםפירן געםעגם לחלוםין אנדערש זײן ער איז געײען א 6ר;םדע, אײדעלע 6ל*נץ א1י#ן הארטן באדן םון דער אם,ר־קאנער װירקלעכקײס און-9ארדער עײם פאינאנגע;. געענדיקם אן אומרײסער ■>.עס. זײנע לירער אסעפען מים טרייער. כסדר״קהית-־אן. כםדר• רעזיגנאגיע. דער כלל עקם־פםירם 6אר אים נישס• נישם םענסש• הײס• נישש 6אלק. נישט פאסע-גאר דער יח־ד, דער אינדימי• דואום: דער אײננלער םענסש, די איינגיקע בלום, דער יחי• דישער כאן, װארים װירקלעך לעבן לעבס בלייז דער יח־ד-און לעבן איז לידן; קאלעקסױז איז ) קזיו, אן אלגעםײנער סערםין 6אר א סך אינדיװידואיםען, א גרייםער, כל-הנערים-סלית איבער א כך קעפ. בו אזעיכע רעיינית קוםס ער זײער ױנג, נאך אײ• דער ער װײם 6ון ניכשע און שםירנער-און ער האלם, א> אץ א בליםלם פשום װ-אנען איז ם־ויער םןר פ*ר*נען, װי אין א נאציעס אונסערנאנג. א1יף די ליוער,-װי אזעלכע ניעט א1 סנענײסיקזע, אנער ם ם דער קענסיקער פאטענץ 8ין גרייםן פארנעם, — םילם זיך אײנ6לוס דא 6ון שעלי, דאיס 6ון פאו, אםאל 6ון קיסס, נאר א־בערה1יפם אין דער קאנסשרוקניע, אין ססיל, סאן 6ילס ז ך ש1ץ איינן-אײגנארסיקער. און דיכטער האם $ר געשלונגען, װי םילאזאשן• אבער די פאעםן זענען געקוםען נאך די 6ילאזא6ן, א־ן װעלכע ער האס זיך אנסוישס. נישסא דער אסת בײ זײ. און מערקװירדיק: אין דעם גרויסן ליכם 6ון 6ילאזא6ן, װאם דער ײנגער בחור האס געלײענס און שסודירם-און װו אלע זע• נען דא, 6ון סאקדאס ביז קאנס, — 6עלם שפינאזא... תי דער ױננער דע קאסערעם װאלט מ1יא געהאט םאר דער װײסער שסים 8ון בלום. שפ נאזא האס געפונען א װעג, א וין, און ער, דע קיסערעס, גל1יבם נישס אין קײן נ ל, ועס נישם קיין זין, און װיל נישם ארונטערפאלן דער אינערניע 6ון זײן װײסן קרובס װעלמ-תכלית. דעיפאר םאדװארפס ער דאך נוכ ס1ף *לע םילאזאפן אין נאפס זיך ני די סאעסן, װאס ביאנדזשען שסןנדיק, װאס ,װייםן קײנפאל נישס װי אז1י, פארװאס און װו',-װי דער יינגער ם£רדי זינגט אין ז־ין ליד .יער פאעס*. זײנע לידער און נאסינן,—אין אן עלענאנכן עננליש,— האס דע קאסערעם נישש געשריבן נום דרוקי. ערשט נאך ו־ן ס1יט האש זײן בר דער. בענדזשאםץ, ז־י נןי6ונען, נאכלעסיק אנגעװאיפענע, םים פינט אן בלײשש־םש, א1 ף װעשערײ־נע• סעלעך, קװיסאנניגס און סתם שסיקללך פאפיר. דער גרודןר האס זײ נו;1יפגעקליבן און, װי הײליקע שפ.1ת, אייפנעהיס בײ זיך 26 יאר-זינס 1900, װען דעי 18 ינריקער דע קאםעיעם האם זיך דערסרונקען• ערשם אינס ז;נ;ן זײ דערשינען אין נוך־םארם. דאם קלײנע ביכל לידער איז דעד מאנום־נש א1יפן פריצײסיק• םארשניםענעם לעבן פון דעם סםרדישן בחיר ,םים דעם פראשיל 6ון א גאס׳, און ם ס דער נשסר• 6ון א שפינאזא, װאס האס 6אר• לאזן דעם גוף, אײדער ער איז רײף געװארן-װאלסער דע קאסערעס, דער ײד 6ון אמעריקע• בנת די גאננע קילסור־ױעלם האס געפײע-ט דעם 250• יעריקן יאינײם 6ין בריך שפינאזא. איז יין נױ-יא-ק דעיש־• נען א ביכל לידער אין ענניןש פין ױאלסער דע קגסעיעס - א װײםער אםנ־וײג 6ין דער שפינאזא-םשפחה, װאס א־ז םארװאיפן געװארן אינערן אםלאנכיק אין דער נײער װעלם אין ש1ין דערפאר אלײ, ע6נס םען דאס ביכל םיס א אינערלנכן ניםער, כאסש אופבאז..נס איז ב־ז אהע•־ דער נאסען 8ו;ס כחנר אין זײן םיאנ שער נ1יל. אלכ-יחיכדיק חש־בית ד,1־כש פון די בלעסער, 8ון די פערזן. ברוך שפינאזא און װאלםער דע קאםערעם - װאם פארא שײכית הזבן די נװ־י ניוישן זיךז א1יב איר גל1יבש נ־עט א־ן דער ששים 6ון נלוס, 6ון ירושה - גאינישש• גל1ינט איר יא-קענם א־ר א סך, א םך שייכות גע6ינען, א6־לו אנטאפן דעם דיגעם ר1יםן בלוטיפןדים װאם ניס זיך פון *לט־אם• סשערראם ביז נײ־אםסשערדאם און סילאדעלםיע, דורך די א1יף ארבע פנות ה;ודם נעװאר6ענע נװײגן 6ון דער אריםסאקראסיש ם6רדיש<ר םשפחה, װאס האס אר1יסגעבן אקאסםא און שוינאזא. לײענסס דעם ארײנ6יר נים דעם לידער-ביכד, געשריבן 6ון דעם מחברס בױדעד, בענדזשאאסין דע קןןסערעס, אן אננעזעענער אסעריקאנער עסײאיסש און פאעם - און פןר דיר שסיים אייף דאם געשסאלס 6ון ב־וך שפינאזא אין זײן פרי■ ער ױגנס, װי דו קענםס עס דורך זײנע ביאגרא6ן: שײן און קרענקלעך, םאוחירםס אין פארעקשנם אין זײנע אכתן, םפש נװײ סראפנש װאםער און װי שפינאזא, איז װאלכער דע קא• כעיעס דורששיק נאך װיסן. שלינגט ביך נאך בוך נו 6ערנן• זעכנן יאד ש1ין דורכגעזאפש מיס אריסשאעל, סאקיאס פיסאנא• רעם, העלװעג וס, פליסנרך, דידרא, בייקאן, באקל,יקארל"ל — און נאך אין גאך. איםרולק װאר6ס ער אן באםערקינגען םאקע א1יף די נלעסלעך 6ין די פילאזאפישע ביכער, קריגט זיך םיס זײ, דיכס דעם אסת-און געפינס אים נישט... און דא האקם זיך ש1ין אפ יעדער באםערקנארע שײ• כות נװישן שפינאזאם װלג אין זיינעם - דעם װײםן קױבד• שוינאזא אין דערגאננען צו דער גי1סער א־־נסק״ס, נו דער אוניװערסאלער הארםאנישקײם, װו אלץ א־ז אײנס און אײנס איז אלץ; שפ נאזא ה־יםש: ,י.ישש לאכז, נ־שש װײנען-נאר 6אר• שסײן׳ אנער דע קאסעיע: װײנש־װײנס אין איע זײנע לי• דער און נאשינ,—און קום=, נום סך הכל, אז םיר זננען דאך נאגאלעםןן ק־נדער בלו־ז, און די גרויסק װעלט א־ז אונזן״ פ־נסשע־ צ־סע־; נאטם שיןןםן אײפן װינש פאזשוזסש־ש־נ־ויש — יאגש-אן םע־ פינםשע־ניש, אן םינדםשן שיםעװ• און ני 18 יאר םןרענדיקס ער אלײן זײן לעבן. אפ;ע• הןקש, אפגעשניםן. ניששא קײן תצלית אינם באשאף, אין ד$ס לעבן איז א־ין גי1־ס אפקוםע־ניש-איז דעריבער נישטא װאס ױײסער נו זזק,—זאגש נו זיך דער ױננעד, 6לײסיקער דע קא• סערעס. ער שלײדערס זיך אײין אין די װאסערן סין דעם וע• לאװעריסײך אין 6־לאדעל6יע — אין זײן חשב1ן םים גאס און װעלם איז פארענדיקם. אנגעה1ינן װי א שפינאזא און זיך אלײן אינעינעשניסן דעם װענ. איז דאך פילאדעלםיע נישס דאס נעםיםלעכע אםססער• דאם, און דאס נװאנביקםםע יארהונדערס םיס זײנע סעכנישע דערגרײכוננען און ם1ראדיק־סיסלדיקער ניװיליזאניע איז דאן אז1י אנדערש, אז1י גרונס-6ארשײדן 6ון דער נײס, אין װעל• *י־יל, נױ-יןרק.