Literarishe bleter · 1927-03-04 · 9 (4.3.1927) · p. Seite 168

לי פ ן ר׳ןר יע ע ע בלעטער 168 9 ז1א רןןװ םןלם אינגאנצן אר1ים. װ*לם זי •*רבליבן, װןלם די שחיםת אין םולםשין זײן בלויזע אינערחזרונג. און א1יף דער בינע װי אין דער קינסט איז יעדעס איבערחורן—אישװאנן. <זי' •*דבלײבס סולםשץ דער גראנדיעזעד •ינאל״ װ*ם קדיינס ד*ה װערק. און נאך א זאך װערם *ז1י ארום דערגרײכס: די שרע• קעדיקע שח־םה-בילדער •ארםופלען נישש די אינערלעכע טרא• געדיע פון יחיד און םאםע. און כ דוע, הןונן *זעלכע םבענעס אויף דער בינע א נטיה בו װאולגארע עםעקםן. איז די סב:ה א נןןענסע. ד*ם איו נעװלן דער עװײםער פעלער פון רעזש־• םער שילערם אינסעעניזאעיע אין .סע#שר •*לםק': װןןס װײ• סלר, אלץ םער און םער הןןש די ק־יםינמליםטישע געגנשםאנד• לעכקיים אין איר ברוםאלער נאםורןליםםישער אויסםירינג םאר• װישס דעם ח; סון דער דערצײלערישער ששימוננ 6ון די ערשסע סצענעם• װאס ש־יך דאס א'י6כ1יען די אײנצעלע בילדער, הןוס ש1ין די היפשע צאל סון דרײםיק געסאדערס א קנאםקײט םון יעדעם אײנצעלעם• ןובער די דאזיקע פאדעױלנ איז װידער אן א1יסערלעכע: די א1יםפײונג קאן זיך נישם צו לאננ סארעיען• אן אן עיך װיכטיקער איז דאס נ ע ש ס? ל ס ן דעם דיאלןו. ער איז בײ אשן אינגאנצן נישם דראםאםיש. נישס קעםסעריש, נישס קלאם און קעננקלאם. עם װאלם םאלש זײן״ װעלן פארי ריכםן דעם םחבר, ,פארדראפעםעװען׳ אים. שפראך איז דאס ט־ףיאײגנסםע מאטעייאל סון דיכשער. דער אורקװאל, סון װעלכן ער שןפש. צישרײבן אים פראזע, הײסס: שפײען אץ זײן ברו• נעם. אך האב עס געהאלסן סאר םײן ששאלץ א1יסצוקוםען מיש אשס װערםער. אין זײ האבן געקלעקס• תיץ אײן און אײנ• ציק ב לד (ידער םגיד פון פאלנא׳). האב איך םאקע געבעסן ביי אשן צוצושרײבן דעם מאנאלאנ. דער נישש־דראמאשישער כאדאקםער פין דיאלאנ סאדערט אן אנדערע באהאנדלונג. נישם בל1יז םצד דעם רעזשיסער, א1 ך ש1ין סין אינסצעניזאםאר. םען קאן נישס לןזן יעק דיא• לאנ ,א1יסהאבן זיך׳. םען קא א־ם נישם אױיסזירן בארג-אר1יף און דאן אראפסירן בארג-אראם. פלוצלינג װי סון אין־סיף גליצם ער א1יף. און םלוצלינג א1יפן העכםסן שפיץ װערט ער אפנלהאקס. און פארקליננט אין װײבן חלל. און סון מי־םן חלל קלינגם ארי־ף א צװײטער. װאס םארבינדט די דאזיקעל1־זע דיא־יאגן! םוזיק. ק1דם בל די ריסםיק פין דער שפראך• זי א־ז םאראן בײ אשן. זי צו סארשטארקן, צו דערה1יבן *ום פרינצי• -איז דער חיב סין אינםצעניזאםאר, סון רעזשיסער. דאס איז אבער נאך צו הײ־ ניק. די מוזיקאלישקײס םזז װערן דער ע י ק ר. אין פוזיק איז א־ינגעבעם די גאנצע אייספירונג. זי איז נישם בל1יז םוזיקאליש אילוםסרירם. זי װערם א־ן םוזיק סארסונקען. 8ון םוזיק ס1יכס אסיר יעדעס בילר, אין פוזיק גײם עס א נםער. םוזיק פילם א1יס די האלבםינוםיקע פארװאנדלוננען בײם אסונעם פירהאננ. דאס גערעדסע װארט, דער געזונגענער קלאנג, דער אסםער רעסשיםאםיװ איז ביזיק. צעדאװנסע אברים, צעװיגסע םאסן — םוזיק. סװיק — דער װעג צו עקסםאז. דאם איז דער גרונם״סאן פין דער גאנצער א1יפפירונג: ע ק ס ט א ז. נישם די ליבע-געשיכסע צװישן של1םהלען און דב1רהלען. נישט די שרעקלעכע שח־ס1ת פין נעםיראװ און םול• סשין• די הײליקיננ פון זײן ליבן נאפען. דער סרײדיקער פאסן• ס1יס סאר אן אידעע. פאסן־א1יסבר1יז. פאםן-דערה1יבונג. 3 0 1 ס ז £ ש ע דראםע, די אײנציקע. װאס איז םםוגל א1יפצוםרײםלען, םיםצורײסן, סארבינדן אלע אץ אײן ע ד ה. אסשר דןרסאר, װאס םיר זענען אץ לעבן אזוי צעברעקלס און צעשש1יבם. צו װעסען עס רעדס גאך דע־ רעליניעזער העראנזם, צי װעסען בל1יז דער נאציאנאלער אין צי װעםען נאר דער אלגעסײן• םענסשלעכער. דער העראןזם אין ,קדוש השם׳ איז א געסלעכם סין אלע דרײ: רעל־גיעזער, נאציאנאלער אין םענסשלעכער. און נאך א םעלה פארםאגס דאס װעיק. אפשר דערםאר, װאס עס א־ז נישס געשײבן געװאין סאר דער םצענע. עס באניצס זיך נישס ם־ם דער העראלשער םליצה. מ־ס דעם ה1יל קליננענדיקן פא• סאס. דא איז די העלרישןײם אן אינעװײניקסשע, אגעסילםע, אן איבערגעלעבםע. און דעריבער אשס לע. דעריבער אן איבערי• קע װערסער, אן פראזן, אן רעםארישע פעריאק• װענן װאש האנדלם זיך אץ דער אינםצעניזאציע? ק1רם בל: דעי דערצײלערישער כאיאקשעי. חן און ריח אין שםיםונג םארן נישש 6ארל1ירן ג־ין. קאן קײן רײד נישט זײן װענן אײנ• םײלן אין ,אקסן׳• אין םעססע, נעשלאסענע, אפנעסײלסע אײ• נער פין דעם צװײםן דורכן םאלן 6ץ קירםינע אין דורך א פ1י• זע• אין דרײסיק קורצע בילדעי װ י ק ל ס זיך א פ די םראנעדיע. אין װירקלעכקײם געד1יערס זי יארן. 6ון דער בינע םוז זי װירקן אן איבעררײס. נישש לאזן דעם ציקיקער קוםןץ צו זיך. נישש לאזן אים אפכאפן דעם אשעם. דא רעדם דער שרעקלע• כער ג1רל• און ביז ער איז נישש דערפילם, איז קײן אפױ, קײן אפהאלם נישסא• און װערט בעתןגאנצן אױנם ציליב םעכ• נישע םעם־ם אײנםאל צי 6אר נ1 ס א צװײם םאל אראפנעלאזם דער פירהאננ, בײם דאס בײ דרײסיק בילדעד נישם דעם כא• ראקסער. דאכ איז געװען שילערס עישסער גר1יסער פעלער ביי דער אינסצעניזאציע 6ין זשעראםסקים ,װעג סין זינד׳: נאך י ע ד ן סין די 44 בילדער םאלם אראפ דער 6ירהאנג• ער צע• רייסם דעם סליםנדיקן גאנג 6ין ד;ר דערצײליננ. ער צעשניידם דעם אײנהײםלעכן אײנדרוק. צעהאקס אים א1יף אפגעריסענע שסיקער. דאם א״נשײלן די א1ישפ־רוננ אי, ,ב־לרער׳ שםאם אץ .אקםן׳ זיכןרס דעם עפישן כאראקסער 6ון דער זאך. דאס װאלס אבער זײן א קנאפער א1ישבו, װען ער זאל בלײבן דער אײנציקער. אץ דער עיק־: ער װאלם זײן אן אי־סערלעכער. א1יבנא1יסיקער. א װייםערדיקער פ1על י1צא 8ון דעם דאזיקן צו• גאנג איז: דאם אינערלעכע א1יסב1יען די נאנצע דראםע אין די אײנצעלע בילדער• דא איז נישש נענוג דער בל1יזער ספור• הםעשה. יענץ, םיס װאם די .קאזיאנע׳ באארבעםער באניגענען זיך ששענדיק. דא מיז םען זיך אפשםעלן א1יך אויף געשעענישן, בל1םרשש זײםיקע. װאס ששייען לפנים נישם אין דירעקסן שיי• כית םים די ,העלדן׳ םון דער ,דראםע׳• אבער זי־י שילדערן צײם, םב בה, שםיםונג, װאס האגן אױיסגעםראנן גזרת ת*ח. אז1י ארום איז דא .דעי םניד 6ון פאלנא׳ פים זײן םוסר• דרשה און די װיזיעס סון די קוםענדיקע געשעענישן. אז1י ארום א־ז סארבליבן דער דיאלאנ צװישן ר׳ מענדלען און ר׳ ױנה .אץ ד.*דץ סון סםעפ׳: דעי חל1ם װעגן דעם ישוב, װאס װעס זײן אםאל אין פה -לין. אז1י ארום איז דא א דיאלאג צװישן מענדלען אין של1םהלען װעגן הײליקן שנײדערל. און יענע אוםפארגלײכלעכע שםײגער־סצענע װעגן בבוד-אם בײ ר׳ יח־אל םיכל, דעם רב 6ון נעם־ראװ. די דאזיקע עפ שע רחבות האם געפאדערס א שפאין מים אנדערע בילדער• דװקא םיס יענע, םים װעלכע אונזערע ליב• הארציקע באארבעסער װאלםן קװיקן דעפ ע1לם. אץ װעקן בײ אים ,פאסריאםישע׳ נעסילן• איך םײן: די שחיסות• פעשה־נעםי•