Literarishe bleter · 1927-03-04 · 9 (4.3.1927) · p. [Seite]

9 פרײטיק׳ 4*מץ מערץ׳ 937 נ ל־בידראד־עיע וײדיױידילױ־ײ״יײ1 װאכנעלדיפט פ: -יפלעדאבירד ■ פארהאג ב.קקעצק*ן,וזארש^ פוז פרצעס ״ױדישע ביבליאטעה״ ביז ״װארשעװער שריפטז״ דער פרײער, לויזער (דעי־װײל װײט נישט פילקאםער) אינסטיםוט םון א עטלעכע הונדערט רעסעראטן א װאך מיס א 40—50 טויזנט צוהערער אויף ליטעראריש־קילטורעלע טעפעס. דאס אלץ איז א פײנער קולטור-סארפעגן, װאס װערט אויםגעהאלטן דורכויס דורך די ײדישע ארעמע און סארארמטע פןןלקס־מאסן אין פוילן, אן קײן שום שטיצע ס,ין דער רעגירונג, םון די זעלבסט-םארװאלטונגען און םון די ײדישע קהלות. מיט פיל און םיל םון די אויםגערעכנםע אינסטיםוציעס קאן מען נאך נישט זײן צוסרידן. מען האט אויס־ צוזעצן זײ פיל חסרונות. אבער דאם אלץ איז דאך אויםגעװאקסן אין משך םון עטלעכע געצײלטע שװערע יארן (און נאך װאם פאד א שװערע יארן׳). פרצעס .ױדישע ביבליאטעק״? ס׳איז נאך נישט קײן 40 יאר, װי זי איז דערשינען, װאס האבן פיר דאן, אין די יזןרן 1892-1891, פארמעגט אויםן ײדישן קולטור׳געביט? געװען אין װארשע אמןןל (אין 1823) אן ארעם ״ײדיש* װאכנבלאם—״דער באאבאכסער אן דער װײכסל״, װןןס א ײד, אן• אסיפילאסאר, הוןט ארויםגענעבן. אבער ם׳איז געװען מער א דײטש• םעריש בלעטל מיט ײדישע אותױת און םיט קלארע כװנות קעגן ײדיש (דעמןןלט נאך .זשארגאן״). אויםער דעם בלעטל ״קול פבשר״ (א שטיף־קינד םון העברעישן .המליץ״), װאס ם׳האט ארויסגעגעבן אלכסנדר צעדערבוים אין 1862—1870, הןבן מיד נאך געהאט אין װארשע אין 1867 א סארזעעניש ״װארשויער ױדישע צײסונג״ פון הלל נלאטשטערן. און םארא באצױנג צו ײדיש ער האט געהאט און סארא םארשטאנד צו די אויםנאבן סון א צײטשריםט ער האט םארמאגט—קאנען װײזן די פאר אויסצוגן. אפשוטער לעזער סון סאכאטשאװ שרײבט צום רעדאקטןןר: .איהרע צײטונג איזט אײן גאגץ גוטע זאך; װאס םעהר איך לעז, דאס פעהר סערשטײא איך, דאס דיא צײטונג איזט אײנע זעהר נוצליכע זאך. נור איך קען ניט פערשםײן, םארװןןס שרײבם איהר נישם פראסט ױדיש כדבר איש אל רעהו? װןןס טויג םיר דןום טיף דײטש? איך פערשטײא עם אײן ביסל, דויא רעשט גיב איך מיר אײן עצה, נור םײן װײב זאל לעבען איז אבער אויך צעקאװע צו װיםסען, װאס אין דער גאזעטע געםינדעט זיך, אונד זי םרענט םיך אלץ אזוינס װןןם איך םערשטײא נישט*. און אצװײסער לעזער, אװארשעװעד, שדײבט צום רעדאק• טאר בזה־הלשון: ״מיט דער טענדענץ דער צײטונג בין איך גאנץ אײנפערשטאנדען, נור דןןס אײנע האבע איהנען נןןך צו בעפער■ קען, דאם זיא גיטיגםט דיא רײנהײט דער שפראכע מעהר בע■ ריקזיכטיגען פעבםען, אונד דאם ארטיקלען אין אײנעם װען מען לעבם םיט מענטשן אדער מיט דערשײנונגען :סדר, טאג־אײן טאג־אויס, איז זײער שװער צו דערקענען אין זײ די טיפע ענדערונגען, װאם עס זענען םארגעקוםען בײ זײ אין לויף סון יארן. דער כסדדדיקער װוקם און אנװוקס לאזס זיך נישם דערקענען גלײך בעתן װאקסן,-עס לאזט זיך ערשט םילן אין א באשטיםםער פערספעקטיװ. םיר װאקסן אן אויםהער צוזאםען סיט די נײ־באנײטע סארםען און באדינגונגען, װי דער דור־הםדבר אפאל פיט זײנע קלײדער. װיל םען אבער דערזען און דערםילן די דיסשאנץ, דעם פהלך, װאס ם׳איז אדורכגעגאננען, דארף מען פא־גלײכן דעם אמאל און דעם איצט: לײגט םען אװעק א ױגנס■ פאטאגראםיע און דאס בילד פון מענלעכן עלטער, און םען זעט גלײך באשײנפערלעך די עװאלוציזג די ענדערונג. ס׳איז איצט אין דעם סאל נישם װיכטיק םאר אונז, צי די אדער יענע ז#ך אין פרצעס .ױדישע ביבליאטעק״ איז גוט אדער ש״עכט, צי די אדער יענע לידער און נאװעלן םון די .װאר• שעװער שריפטן״ זענען בעסער אדער ערגער. דאם איז גאר אן אנדער ענין. דא האנדלט זיך װעגן דעם אינגאנצן—װעגן סארנעם, איםשטענדן, װעגן דער אטפאספער און װעגן באגריםן־פעגלעכקײטן פון דאן און סון איצט. און ןןס—װען פען פארגלײכט די ערשטע זאםלביכער און דעם איצטיקן, זעט פען, װי װײס בכלל םען איז אװעק, װי געװאלדיק גרוים עס זענען די ענדערונגען, װאס זענען םןןרגעקופען אין אונזער ליטעראסור און קױיטור׳לעבן םאר די קנאפע םיר צענדליק יאר. מען הזןט זיך שוין אזוי צוזאמענגעלעבט און צונויסגעװאקםן ב״ אונז מיט דער ײדישער פרעסע, מיט די צײסשריפטן, םיט סעאטער, מיט פלאססישער קונסס, םיטן שול־װעזן,—הכלל פים די אלע קולטור■ און ליטעראטור-אינסטיטוציעס און מען סארגעסם גאי׳ אז זײ צײלן ערשט א קנאפע 10, 15, 20 יאר. אין אײן *ײלן (װןןם איז עקןןנאפיש געדריקט און סארארמט) צײלן פיר איצט א 15 טאג־צײםונגען(גרעםערע, קלענערע, בעסערע, ערגערע), פיס א טיראזש פון קחב צו 100 טויזנס עקז.; א 40 װאכנבלעטער_ פא״יטיש־געזעלשאםטלעכע, ליטעראריש־קינםטלערישע, יוגנטלעכע, קאאפעראטיװע, היגיענישע, הומאריסטישע, מיט א טיראזש םון א ססז טױזנט עקז.; פיר םארםאגן ײדישע שולן, גיםנאזיעס, ןןװנט• קירסן, סןןלקס־אוניװערזיטעסן, א לערער־סעמינאר, טעאטער־טרופעם, ײאכאסישע קרײזן, ביבליאסעקן, דעם ײדישן װיםנשאפסלעכן אינסטיטוס, םארלאגן, כלערלײ קןןמיסעטן און קרײזן, װאס זענען פאדגונדן אזוי ןןדער אנדערש םיט דער ײדישער קולסור. און אסילו