Literarishe bleter · 1926-12-03 · 135 (3.12.1926) · p. Seite 806

135 זא ליטערארישע רלעמער 806 דער דיכטער פײ מאדערנעם װעלט־אוז לעבנם־געפיל (צו עםיל װןרהארנס *ענסן י$רצײט) י-ראפאפארט ױארשע אינהאלס פאר זײן קונםם און לדבן, איז אים במשערם געװען צו געפינען ערשס שפעשער, נוןך א שוזערן גײםסיקן אין םי• זישן קריזים. דעד באריפסער בעלנישער קריסיקער אין פןןעס א ל בערם מאקעל זןןגס, אז אים *•ז נישס באקאנס קיץ ש1י• דערלעכערע דראםע אין דער נעשיכםנ 6ין א פןעם, װי די, מעלכע װערהארן שילדערם אין זײנע דרײ ביכער: ,זןװנפן*, .חירב1ת* און ,ש־וארבע םאקעלן/ די דאזיקע לידער־ניכער גינן א־בער פ־ם א ש1־רערלעכע־ נענ1יקײס יעדע נאמעגוננ פון דער פ־זישער• און גייםםיקער״קראנקהיים, װעלכע הןם געררןס נו פארניכשן זײן קערפער און פארשםאנד. א פןר יןר נעםינס זיך װערהארן א1י6ן שװעל פון משיגעת. ער איז ןפ• געשלןםן פון דער װעלס. װי א סארװונדעםע חיה הןס ער געקעמפס ם־ם זיין פיזישן און גײםניקן ס1יט. װערהארן איז נעױען א צו־םיפע נאטור, ער זןל איבער• לענן אזא שװערן קריזים נל1יז אין די עננע ראםען פון זײן פעדזענלעכקייס. אין זיינע לײדן שפינלס זיך ןפ דןס לײדן פוגם מןדערנעם מענטשן, װןס איז אײנזאם א1יף דער װעלם נןכן סארלוסס םון גל1יבן. אין א װונדערנארער ליד ,יזםלהדיק* הןט ער איבערגעגענן ןם דעם יאוש און פאריתוםםקײם. ,איך ה1יב מײן הארץ אין פוםטקײם פץ אין־ס1ף*.,. ,א־ך װײס: א דםי1ן ביםסו נאר* - און כ׳קני און בעס צו דיר* ,זײ זיך םרחםפ, גןם, א1-ף מײן מם1רםע םרוםקײס, כ׳מוז א1יםגיסן םײן הארץ 6אר דײן אײביקע שסומקײס* און נישס נןר די מענטשן: די װעלס לײדס נישס ווײני• קער, די ןװנםן זעען א1ים ,װי געקרײציקסע אין םײער א1יפן הירל* און זיי .גיסן די לעבעדיקע בלוס און זײער םר1יער אין בלןטעס*, װןם .שפ גלען ןפ פון אונםן זייערע לײדן*. אלץ איז אין די דןזיקע לידער, שװער, םעלאנכןליש, װיי• םןנדיק*. אין די דןזיקע לידער הןבן זיך ש1ין בײ װערהארענען אר1יסגעריטן די ארײדיקע םןרגעםיל װערטער ,אופבאקןנםע מונדער*, צו װעלכע ער לזיפם לעם ברענ 6ין ןפגרוזסן. עס דוכם זיך, אז כדי צו װערן דער דיכםער םון מן• דערנעם סראגישן ןםסיםיזנו, 6ון א נײער לעבנס-רעליגיע, הןם װערהארן געם זס דורכגיין דעם גאנצן גיד.נ1ם פון םןדערנעם לעבן. און ם׳איז נישט קײן צופאל, װןם דער גײםכיקער און פיזישער נעזונס״װערן פון װערהארן הײנס ןן םיס זײן אינסערעם 6אר די םןציאלע פרןבלעפען םון דער געגנװןרם. או1יס• ג״ענדיק םון זײן קראנקער אײנזאםקײם פארסיפסער, הןם זײן שארםער א1יג גענוםען זען נישס נןר דעם א1יננא1יםיקן ארום, נןר א1יך שפירן זײן םיפערן לעבנם־םולס. די ױנגע בעלגישע םלוכה הןס דווכגעלעבס אין יענער ציים איר אינדוםטריעלן שװונג־פעריןד• דל שסעם זענען גע• װאקסן און אײנגעז1יגן אין זיך דעם מארך און זא6ם 6ון די דערפער, אזן אין די שסעס הןבן זיך געסורעםס, הי צחײ םײנסלעכע לאגערן, אײנס קעגן צװײסן: רײכסום אץ ןרעםקײס, 6ארשװענדונג אץ ג1יט. אין די םעכסיקע לידער-ביכער ,האלױצינירטע דער8ער* א1י6ן שױעל 9ון 20־םן י׳ה הןם די קלײנע אינדוססריע■ לע בנליגיע גענעפן דער אײרןפעלשער םןדערנער ליםעראסור א דיכםער פון נר1יםן גײסם, עםיל װערהארן• װערהארן הןט ןנגעה1יבן אין די אכביקער יןרן םון פן• .־יקן יןרהונדערס ל1יסן פוסםער פץ די 6־אגצ1יזישע פארנאס■ דיכסער. װעלכע הןנן געשאפן א 9ןיבם־קולס; םאר זײ הןט די װעלט געהאס אײן װערס: רעס װערט פון םארקערפערן זי אץ 6ולקןמע 6עיזן-קלאנגען. דער דיכסער איז דעגראדירט גע• װןרן (יעדנפאלס הןס םען דך באםים אים צו דעגראדירן) צו א גלײכנילםיקן באןבאכםער 6ון װעלס• אוךלעבן, מןס פיקשירם זײ נלײכנילםיק אץ קאלם-בלישטשענדיקע פערזל. די װעלס איז געװןרן א1יס איבערלעבונג און פארבליבן בל1יו אן א1יגן־רייץ. װערהארן שרײבס זײן ערשש קרע6םיק לידגר־בוך ,די םלעםען׳, װו ער שילדערט נעניי םים דער נרעסםער קונםס און גלײכנילםיקער פאנאס־שער רויקײם אלע א1יג־דערשײנונגען םון 6לעםיש; לעבן. ביז דער השתנה 6ון א חויר... די װעלם און דאס לעבן זענען פערזן־פאסעויאל.•, װערהארן איז ןבער א צו־באנײסטערםע און רעליגיעזע נאשור, ער זןל בלײבן בײם אימפיוכםבארן םארנאס־שא6ן אץ בײם א1יבערפלעכלעכן א1יג נאטוראליזם. ש1ין אין זײן צװײטן לידער-ביך .די םאנאכן׳ (װןס װערם אנב, ןנערקענס אלס א םוםםער 6ון פארנאסישער 6ערז-6ולקןםענקײם), רײסן זיך אדורך םענעי און לידער, װןם זןגן עדות א1יף װערהארנם אפתן בא- רוף. ער באנוגנס זיך ש1־ן נישם םיס שילדערן דעם מאנאםטיר און די מןנאכן אין זײערע םאדשידענע צאדאקטעד־דערשײנונ• גען: ער באגײםטערס זיך םיט זייער הערןישער פארנאנגענהייט, םים זײער קיאפט צו באהעדשן דעם גאנצן לעבן פין פעלקער, װעלבע זענען געלענען םאר זיי א1יף די קני; ער 8ילם די סראניק 6ון זײע־ ןפנעשםארבענער מעלס. ער דערשםירם זײן גײםדיקע נןנטקײט צו זײ, נישס צו זײער װעלם־באנעמוננ, גןר צו זייער גײסשיקער אײנזאםקיים און פעםסקײם, צו זײער הערןישן געשיכשלעכן גירל. ער דערשפירס, אז ער איז א1יסנעקנןטן פץ זעלבן װעלט באהערשערישן, אפןםםןלישן מא• טעײאל, — װי זיי. ןבער די װעלם איז איצם פוסס געװןרן םון גןס אץ פון אםןליקע לעבנס גרויםקײטן. ,א1יף דער דן■ זיקער װעלם — זןנם ער — א־ז םער נישם געבליבן װי די קונסם, א1יף צו לןקן א מעכט־קן אץ אײנזאםען םח*... די דןזיקע אײנזאםע און םעצםיקע מיתית זענען שאר װערהארענען .די פאעשן, װןם זענען געקוםען צו שפעס כדי צו זײן פרים, טער׳... און װענדם זיך צו זײנע מןנאצן־געשסאלםן םים א פײער• לעכער שארזיכערוננ. צו לעבן נןר םים זײן קונסט, װי זיי הןבן נןלעבם נןר םים זײער גןס... אין דעם דןזיקן בוך מערקש זיך ש1ין װערהארנם שםארק בענקען נןך א הערןישן אינהאלם שאר זײן לעבן. ער שפירט װײםןקדיק דעם פארלוםס 6ץ גלויבן, 6ון דער צענםראלער םאכש-אידעע םון דער פארגײענדיקער מקופה; ער הײבס א1יף די אייגן צז דער קונסש, צי דער אײנציקער ערנסםער םרײסס אין דער גײםשיקער נאקעסקײם פון אן אײרןפעישן קינסטלער פין ם1ף 19*םן י*ה• אבער דער דאזיקער סרייםס, דעם גר1יסן