Literarishe bleter · 1926-11-05 · 131 (5.11.1926) · p. Seite 736

זא ליטעראדישע בלעטער 736 ידיעות פון ײד. וױםבשאפטלעבן איבסטיטוט נ מער 7י 5* נאװעמבער 1926 א1ין פון זײערע פעלערן םון דורכםןלןו די *רנעריקער העפםן און בלאנקען, ױ$ס זענען לעננער אנגעקוםען *ין דער גיבליןו• נראםישער עענסרןןלע, האבן נאר דערגײלט םרסים מענן # באקאנםער זאך; אבער דןם םעקל ײדישע שול־ל םער*םיר, װןום י. זיפער הןם דונעשיקם םין קאנאדע, איז געתען אין וױלנע מםש אן *נבפלעקוננ. און *סילו די פאסעריזןלן פין םיילן נו8א, װעלכע עם הןבן עוגעשיקם די ה׳ה רןסשסײן און מארק, הןבן נענראכם 8 םך נײעס. געװים װעס זיך דער פולער ניץ פון םןוטעריאל אר1יסװײזן ערשם דעמןלט״ װען ס׳װעס ז־ך אײנגעכ; אװעקעולןזזן אין נ*נג די פרןיעקםירםע .ײדישע קולםור־קארעספןזנדענץ׳ 6ון אינסםיםוכ; $בער אוםןפהענגיק 8וך אלע םובליקאדיעם איז אוםגעדיויער ױיכםיק, אז *לץ װןס עם איז שײך עו אונזער שול״װעזן זאל ארײנםליסן אין אײן ןרס, כדי דער, װאס װעם זוכן, זאל נעפינען. סא זייס װיסן, ײדישע שוליסוער אין עפון-אםעריקע אין אין דרום-אפריקע, אין פיילן און רוםעניע, אין ליסע און אץ ארגענםינע און ױו די װעלם חאס אן עק: אלץ װאס איר גים איויס—6ון א פארבעסונג עו אן עלסערן-פארזאכלונג פיז א קינדער-זשורנאל און א געדרוקםן נאריכם—דארף סיססעפאםיש צוגעשיקס װער; בום ײדישן װיסנשאפכלעכן אינססיסוכ. ביר 6ארשפארן בו דערפאנען װעגן דער װיכםיקײפ םון קלײבן דאקופעננן, בריװ 6ון אנגעזעענע מענסשן, פאניםקריפטן פון שריפסשסעלער. א ביסל 6ון דעם םין איז שוין ארײנגעקו• פען (אין דעם הײנסיקן נוםער װערט קװיסירס א ברימ גון םאקס נארד1י, אנדערש װאגיקע זאכן זענען שוין אונסערװעגנס), אבער די ארבעם הויבט זיך ערשם אן. פ־ר האבן נישס קײן געלט־םיםלען א1יף צו ק!יפן, און דאס איז א גרויסער שאד, װארים םען לײגס אןנז אפסמאל פאר אינסערעסאנסע אניעקסן פאר א לפי־ערך נידעריקן פרײו. אצשר װעם דער אדער יענער םו; די פרײנס קענען שאנן בו אונזער דיספאזיביע װעלכע עס איז םוםעם א1יף אזוינע אײנקוי6ן? נאר אײן קאפיסאל םארםאנם דער א-נסםיסוט יא: דאם איז די געסרײשאפם £ון הונדערםער סיער און םינהעלפער. לאמיר דעם קאפיסאל םאביליזירן 6ריער ױ םארן ארכיװ האבן בוגעשיקם זינם דעם לעבםן באריכס: נתן םארק (ראדעװיץ)—זשורנאל ,ביבליאסעק ײדישע וױסנשאפס׳ םון יאר 1925, עסלעכע סשןקאװע ם1דעית םון דער ראדעװיבער קהלה (דייסש םים ײדישע איתיית/ רוםעניש• ײדישע בײסינגען םון עלסערע יארגענג; אינזש. ם. אידעלםאן װױלנעז-דעם ערשםן נוםער 6ון דער ,ײדישער בײסונג׳(װילנעי- תרע׳ס/ א נוםער 6ון ,אונזער 6רײנס' (וױלנע, 1921/ אויפרוף םון ,בונד׳ בום ערשסן יארבײם 8ון הירש לעקערס (מילנע, 1903/ זאםלבלאט ,על הפשפר׳ (װארשע, 1925/ עלםערע בײ• סונגען, םאםעריאלן פון דער װילנןר םסאםיםסישער געזעלשאםם (1913?), א רײ שול-אנקעסעס פון דער װילנער אפםײלונג 6ון דער ,חברה םפיבי השכלה׳, א רײ רעניםסריר-קארטן 6ון .היאס״ און 6ון דער בענסראלער עפיגראביע־געזעלשאפס און ארײ פלאקאםן, אפישן א. אנד. זאכן; ם. בערנשסײן (וױיעעז—3 נוםערן פץ שול-בױלעסען 6ון ערשסן שיל״בוזאםעגאאר אץ ארבעט פאר דעם ארכיװו יעדן סאג ברענגס די פאסם בריװ, ״פעקלעך און פעק םים װערםיקע םאםעריאלן םאר דעם ארכיװ און דער ביבליא־ סעק פון ײדישן װיסנשאפסלעכן אינכסיסיס. װער עם װיל בא• קוםען א פארשםעלונג 6ון דעם פילםארביקן ײדישן ל;בן, םאר דעם װעס גישס זײן נודנע בו לײענען די קבלות, ױאם זײער באל װערם פין םאל בו םאל אלץ גרעסער. אין הײנסיקן נופער האק פיר גישס געקענס איײנגעבי אפילו א העלפס פין דעם םאסעריאל װאס איז אריינגעםלאסן. עס איז נאן גאר װײם ביז א תכלית, אבער דער ביל זעס זיך ש1ין ארויס: עם םוז אױפגעבויס װערן די בענסראלע װיסנשא6םל;כן אינםטיסוביע, װו ם׳זאל פארםיקסירס און גע• 6ארשס װערן די געננױארם און די געשיכסע פון .ײדישע ײדן׳. גענוג נעלעבס פיםן געדאנק, אז װיכםיק אין גריים איז בלױז דאס, װאס סראגס ש1ין א1יף זיך דעם נרינשפאן פון יארהונדערםער. דער באגריף פין ,בײםגעשיכםע׳ האס נע6עלם בײ ײדן אינגאנבן און םעלם נאך איבס א1יך ביי א היפשן סייל פון אונזער אינסעליגענץ. ביליב דעם דאזיקן אומ6ארשסאנד זענען אוםגעקופען אז1י פיל;רשסקלאסיקע דענקמאלן פון יידישן לעבן, װאס הײנס ױאלםן זײ ש1ין א6ילו נעהאס א1יף זיך די קדושה פון אלסקייס: די פנקסים םון ד<ר אלםער יידישער זעלבססםערװאלסונג אין פ1ילן זענען פארסאלן נעװארן, 6ין א געדרוקט ליד ױעגן דעם װילנער בלוםיבלבול 8ון;169 האם זיך בופעליק אויפגעהיס אײן עקזעפפלאר (אין אקספארד), די האנסשריפסיקע ירושה פון פשכילים-פיאנערן ױאלגערם זיך אץ אוםבארופענע הענס און קען בונישס װערן אין אליאדע סאג. און בי איז דען בעסער אין אונזער ד1ר? דו זענען קאנ• בענסרירם 6אר דעם יידישן 6ארשער קאפפלעקםן 6ון ,ײדישן ארבעסער׳ און םון דער ,װעלס׳, פון פעכערבווגער .פריינד׳ און סון לעםבערנער ,סאביאל-דעמאקראס׳? אסילו אין דעם נרויסן ניו-יארק איז נישס בעסער. אונזערע דארסיקע ברײנם קלאנן זיך אין א ברױה ,עס איז א בזיין בו זאנ;, נאר ם־ן קען דא נישס באקוםען קי ן אײן פולן קאספלעקם פון די היגע ײדישע בײסונגען. די ביםול־באבױנג בום ײדישן װארט האס 0שפיע* געװען א1יף דער הנהגה פון די ביבליאסעקן׳. די ערשסע אויפגאבע 6אר אלע פריינס םון יװ׳א איז אלזא א קלארע: אויסזזכן װו עס לאזש זיך אלסע ײדישע בײ• םונגען און בײםשריפסן (אין דער ערשסער רײ אין ײדיש, אבער א1יך אין העברעיש און אלע אנדערע שפראכןז און בושיקן זײ םארן אינסטיםוס. קאמפלעקסן זענען גאר גוס, אײנ• ביקע בענד זענען אנגעלײגט, אבער אסילו אײנביקע נוםערן זענען א נעװינם. 6ון אנהויב 1926 סום און זארנס די כיבליא• נראפישע בענסראלע; סאר פריער םוזן סץ די פריינס 6ון אינםסיםום בכל ת6וב1ת ישראל. װײםער גײען אנדערע דרוקזאכן. אם האבן םיר איבער דער גאנבער װעלש א ײדישע שול-באװעגוננ, װאס םארשפרײם זיך און װאקסס. נאר א סך װײםס םען אין אײן ארם װענן די אר םםוען אץ א בװײסן ארס? ניין, יעדערער ארבעם זיך אין זײן װינקל, אין דער בײס װאס םען װאלס געקאנם אז1י 6יל לערנען, נישם נאר 8ון די חבריםם דערגרײכונגען, נאר