Literarishe bleter · 1926-07-02 · 113 (2.7.1926) · p. Seite 430

113 זא ליטערארי?ןזע בלעטער 430 אויפן ראנד פון מאקס עריקם בוך װעגו אלט־ײדישו ראמאז אוד נאװעלע״ ד׳ר י-שיפער / װארשע ננדיק *ו נאםרידיקן דןם װיםן*דר#גג און די ■שיסע נײגערי־ קײס סונם אויסגעקומענעס שטןטישן סענסש, מןס נקםס אינס אינער די פירער-ראלע אין דער ליםעראסור א1יפן ןרם פון דעם פריערדיקן ריםער-קלאס. װערם א1יך די #לם״ײדישע לי• םעראםור אנגעשסעקס פון דעם רןזיקן ,נירגערלעכן פ*ם$ס'— דער פריערדיקער ײדישער ,סרובאדוו׳ און ,נןליארד׳ ם*כם א װ*רע 8*רן נײ-אייפגעקוםענעם *נעקדןןםן-שרײנער, נןװעליסס, װי א1יך פאר דעם שפןגל-נײעם ײדישן .נענקל-זינגער/ װ&ס קירנט און צעדרײם די *לםע ריםער־רןםאנען, אריבערפירנדיק זײ אין די פרןזע־פןרם פון נןװעלן ןןדער אין די 8ערזן• פןרם פון באלאדן. בקינור: םיר קןנען דןןם דןזיקן נװײםן פעריןר נןנײ• כענען אלם ,תקופה פון בירגערלעכן ■*סןןם׳ (אין אוגסערשײד נו דער ערשטער תקופז/ װ$ס איז כאראקםעריזירם דורך איר .ריטערלעכן ■*סןם׳). װ&ס שײך דעם פ א ר ם ע ל ן םאםענס, איז דער גװײי םער םעריןד כארןןקסעריזירס דורכן א1םבלי פון פרןזע ודעם ערשםן פעריןןד כ*ר*קסעריזירס די עלענאנטערע, םער ,ריסערלעכע׳ פערזן״םןום. א1יב עריק באצייכנט די צװײםע תקופה אלם תקוםה פונם ,פ&לקס-בוך׳, קןן דאר1יף געענטפערס װערן, אז די אנעקדןםן-ןדער נןװעלן-זאמלוגגען, װןס קופען-א1יף אין דער דןןזיקער תקופה (.ד^ם םעשה־בוך׳, די אינערזעצונגען פון .סיל א1ילנשפינל', .די זיבן תייזן םײנשסר׳ און *ז1י װ.), זענען ,פןלקם-ביכער׳ אין ד ע ם ז ע ל ב ן ז י ן, װי עס זענען דןם נעװען די ריםערלעכע רןןםאנען און פןלקם-עפןכן פונם ,ריםער• לעכן פעריןד׳ וא שסײנןר די געגראםםע ביבל״פאראפראזן, דער ארםום-רןםאן, הערצןנ ערנשס, דיסריך פון בערן, דןם בבאיבוך, שמיד װילאנד, זיגענןןס און א. װ.). דער דריםער ■עריןד - ער נעםם *רום די צײם פון אן ערך דער העלפס פון 17*םן י׳ה בױ אן ערך דער העלפם פונם 18-טן י׳ה. די אלס-ײרישע ליםעראסור װערס אין דער רןזיקער צײס ןןפנןריםן פון איר פלסן, װעלםלעכן ם1קר. ס׳&נסשסײם ,דןס ליםערןרישע געס$'. דער נײםם פון רבנים און ל1מדים הץם ארויםגעשסויםן דעם פריערדיקן ,בירגערלעכן ■*םןןס׳, די ליםעראסור ױנקט אינם תה1ם פון םוםר און םיםםײק זי װערם פארםלײצם םים *לם-ײדישער פרומקײם און אםקעטיןם. עס װערן םארװילדעום די פןף־םען: דןם .זינגען ןןן זןגן׳ םארװאנדלם ױך אין ,םוםרן׳ און ,קלןגן׳. ס׳געװעלסיקס דער ■אס&ס םונם דעקל*סירסן ,געםײנעם ם&ן׳, פונם םיםםיש פארנעפלסן בשר-ודם. די קל8• ס?שע שאפונגען פון;ם דער צײם זענען דער , ם ײ ם ש זוהר׳ (ערשסע א1יםגאבע(?) אין י• 1711) און די כלערלײ תתינות און סליח1ת. 8רום דער חעלפס פון 18*סן ׳'ה גרײט זיך *ו 8 נײע װענדונג אין דעם ש&פערישן ■אסןןס: ם׳קוםען א1יף די ערשסע שפרןןצוננען פין י8*י8נ8ליזם און םים זיי קוםם א1יך אויף די גײ-ײדישע ליסער&סור. י ' פאר די דרײ געשילדערסע תקופ1ת, װ$ס זןלן כ*ר8קטע• ייױרן די 8נפװיקאגג פון זײער ■8ם^ס, ק&נןןן ם־ר זײ געפינען (ד.םשך> סכעמע פאר דער געשיכטע פון דער אלטײדישער דיכטרנג ם#קם עריק שסעלם זיך פאר די אנםװיקלוננ פון דער אלס־ײדישער דיכסונג ל1ים פאלגנז יקער סכעםע: ערשםער פעריןד — ןנהײב און ערשםע שפרןן• צונגען (ביז ד;ר העלפס פון 14-סן י׳ד.). צװײםער פעריאד — די שפילם&ן־תקיפה (פון דער העלפס פון 14*סן י׳ה ביק ס1ף 16״םן י׳ה). דריםער פעריןד — די תקופה פץ דענש פןולקס• 1יד (16 אח 17-סער י׳ה). פערסער פעריןד — אונסערג8ננ פין דער 8לם• ײדישער ליסער8םור (18*סער י׳ד.). דעם *װײםן און דריםן פערי&ד באצײכנם מ. עריק 8לס קלאםישע צײם פון דער אלס-ײדישער דיכסינג. לײדער, זענען די םאםיװן, םיס װעלכע ער בןרעכםיקס אס די סכעםע, זייער קנאפע און דעריבער איז די אײנםײלונג געמ8כס שס8רק סו• ביעקסיװ, אויב נישם א1יבנא1יםיק. װי איך קיק א1יף דער אנםװיקלונג פון דיכםונג בכלל, װײזם םיר א1ים, ןז דער ריכסיקער א1יםנ8נגס*פונקם פאר 8ן 8ריענס8*יע קאן זיץ דער .פ&סןס׳ םון דער ליםער8םור, װןס בײם ױך אינאײנעם םיס די איבערלעבתגען פון די ש^פער אץ לעזער (ציהערער). אונםער דעם דןױקן קוק־װינקל דןזס זלך א1יסשסעלן פאר דער געשיכםע פון דער 8לם-ײדישער דיכסונג $ם װעלכע סכעמע: ערשםער פערי&ד — נעםס ארום די לעצםע 3 יארהונדערסן פוגם סיסל-אלסער. די אלם-ײדישע דיכםונג שסיים דעם&לס אי״בש השפעה-קרײז פון דעס סערב-אײראפעישן (דער עיקר ר&ם^נישן און דײסשן) ס&לקס-עפ&ס אין ר.1יםישן נעג• ראםםן ר&סאן• זי פאהט זיך צו צו די פ&וםען, װ&ס זענען געש&פן געװ&רן פון אײן זײם דורך די ה1י8ישע שפילםעגער און פון דער צװײםער זײס דורך די װ&נדערנדיקע ם8,קס• זינגער, די 8ז1י״גערו8ןנע ,ג&ליארדן׳. עס איז ד&ס אז^יצוז&גן די תקוםה פון די ײדישע .םרובאדורן׳ און ,ג&ליארדן׳. דער כ&ר^קסעריסםישער שםריך אירער איז ל1ים דער ם&רכש דער םערזן*ר8ם8ן און ד&ם פ&לקססיםלעכע ליר. אינערלעך איז די דיכסוננ אדורכנענוםען דורך דער ה1יפיש;ר קולסור, װ&ם ה&ם זיך נעשפינען אין די ריםערלעכע ■8ל8*ן. צװײםע תקופה — נעםםיארום ד&ם 16*םע און די ערשטע העלפם פץ 17*סן י׳ה. אץ דערד&זיקער תקופה קוםם• ם&ר 8 איבערבײס פונם פריערדיקן פ^ט&ס. איגערלעך ■אסס?יך *ו יי אלסיײדישע ליםעראםור צובס ■אס&ס פון דעם ביר• נער-קלאס, װי א1יך צו די שםיפונגזץ פון די •ויערן, װ&ם זענען ג&ר װ&ס אײנגעװ&נרערט אץ די שסןס און װ&ס ה1יבס זיך ערשס ^ן צו 08יםילירן םיס די שס&ם״םענסשן. אץ דער םערב־אײר&יעישער (רער עיקר דער דײסשער) ליםער^סור שסײען דעם&לס *ייבן־&ן 8לס ש88ער: די ,םײסםער-זינגער׳ און ,בענקל-זינגער׳, װ&ם זוכן סענס&צי&נעלע םעסעס, שםרע•