Literarishe bleter · 1925-12-25 · 86 (25.12.1925) · p. Seite 335

335 לימערארישע בלעטער 86 .זא וועלט־כראניק שוציע און א סקאנדאל אתם אים װעט ז״ין א אינטע־נאצ־אנארע־ םקאנ׳ דאל. און דעדצו א־ז דאם ה״נשיקע יאד םא־ דעם סאנד נאך א ױ:ל. עם איז גדאד 25 יאר וינט זײן גיינמנג. װי מיר זעען איז דער ״דזשאינש״׳גײםש אן אינשעדנאציאנאלע עדשיינזנג... ♦ אנרי בארבים האט באזוכש ממעגיע. ער איז געםארן אה־ן א־ן צוזאםענהאנג םיש דעם דארש־קן ריזיקן םו־ער־ש׳םראצעם. עם איז בלהי יג־זם סםר,, אז זײן אנ׳זעזנה״ש א־ן ממעניע האש גע׳ ראש א געװ־םע מילדעתדע ר־־קונג אויםן או־םגאנג םון רא־שיקן פ־אצעס. שענער קען מען ז־ך װירקלעך נ־ש םא־יששעלן די אײם׳ גאבע םון א דינשער. בא־ב־ם איז און בלי־בש א״נעד םון מ גע׳ וו־םנהאםטםשע מכמער אין דעד איצט־קער װעלט׳לישעראשור. א־ן צוזאטענהאנג מיט זײן באזוך אין ממעניע האבן זיך באריזן ידיעוה א־ן ציימוגגען, אז עד א־ז דא־ש באםאלן און גע־שלאגן געװא־ן םון םא־ש־םשישע סשודענשן. בארבים, װאס וױילט איצש א־ן ר־ן, האש פא־ זשדרנאל־םטן ערקלערט, אז דאס איז געװעזן נאר אן אומ- באדײטנױקע־ אינצ־דענש־. די זעלבע זשדרנאליםטן האבן בא־ב־םן געםרעגט זײן מײנונג איבע־ דער א־צשיקע־ םאלישישער ױעלט׳לאגע. דע־ױף האט דעד רכשעד געענטםערש: איך ששײ אויף דער זײמ ם־ן ױ אונטעדדױקשע, און דא־ט, װא• עם זײנען דא נאציאנאלע ארער קאנםעםיאנעלע מינדערהײשן, דא־ש זײנען דא א־נשערדױקטע. מיך ג״ש גא־ניש מע־ אן, װ• מ אונשע־דר־קשע. אוםעטום נא־ זײ, םער גא־ נ־ט. - ױ בעםשע השובה א־יף פאליטישע םראגן םון אן אםתױקן ױכשער. ♦ א־ן ענגלאנד א־ז םארגעקומען א קאנגו־עם םון דעד דרא- םאטישער ליגע. צ. א. האש ױ אגארכ־םש־ן עמא גאלדםאן א־ײנגעש־אגן א ,־עזאלוציע, אז עם זאלן ניט מעד געשםילט װערן א־יםלענױשע שט־ק, אויב זײ ח־עלן װעק אוישגעםירש אזוי אויבער־ םלעכלעך, װי עם איז לעצטנם געשען מ־ש ױ ששיק פון משעכא־ו. קײן ברעקל רום־שער גײםט איז אין ױ דאזיקע אויםם־דונגען נישא. עם ױנען אםגעגעבן געװאדן באר־כשן װעגן ױ אויםםירונגען א־ן ױ ק־נדער-טעאשערן און אין ױ טעאשע׳ק ם־ן ארעםש׳הײזער. דאס טעאשעד האש אומעטום א ג־ו־םע דע׳־ציעױשע װירקונג. לםוף האש םען אנגענוםען א ,־עזאלוציע, אז דאם טעאשער׳שם־ל דא־ף װעדן א־נשימעד און הא־צ־קע־, דאם צוזאמענשםיל םון ױ אקשיארן דארף װערן ענלעך צוש זװזאמענשםיל ם־ן ױ רוםישע טעאשערם. דעם בא־ואוסםן ענגלישן טעאשעד׳טוער דושעקסאן א־ז איבעתעגעבן גע־י װארן ױ ם־תנג םון דער ם־אםאגאנרע םאר ד־ דערמאנשע צ־לן. דזשעקסאן האש ז־ך ששארק ק־נה׳שש געװען מ־ש זײנע האםלעש׳ אויםםידונגען א־ן מאדעדנע קלײדע־. ♦ זינט דאם יאד 1807 א־ו דאם קבר םון הײנריך הײנע אויםן םאנמא־ט־ או־םגעד״אלשן געװא־ן מרך א פםעציעלן םאנד םון דעד ״םראנקםודטער צײשונג״. א־ן יא־ 191.1 א־ז ױ דאז־קע שעש־קײש אםגעשטעלש גע־װא־ן צול־ב םאל־טיש־ע און שםעטער, צול־ב װא׳ לושא־־שע שװעדיקײשן. איצט האש די דאזיקע מ־ם־ע ם־ן הימן הײנעס קבר א־בערגענומען ױ ױ־ששע ,־עג־רונג בבבודה ,־בעצםה. עם א־ז אם־לז באצאלט געװאק דעד חוב פא־ אםה־טן דאם קבד א־ן ד־ שװערע צײטן מרך א םיעשעש׳םולן םראנצויזישן בירגעד. ♦ ױ דינםמ םון מאדק שװען האש אםגעדתקש א־רע זכרונות װעגן א־ד גדו־סן באלעבאש א־ן אן ענגלישער צײטונג. כדי צו באװײזן ױ עכמק״ש םון ױ דאזיקע מעטואדן ז״גען ז״ געדתקש געװארן מיט אלע א־שאגדאם־שע ג,־ײזן םון דעד םחברטע. דער ע־קר ז״נען א־נשערעםאנש יענע שטעלן םון די זכתנוח, א־ן װעל׳ כע דערגתיסער װעלט־ה־מאר־םש װערט געשילדערש א־ן ױ שװערםטע ♦ לוימ א סטאשיסט־ק םון געדרוקמן װארט אין רום׳ לאנד קומט או־ם, אז דעד ״גאסא־זדאש״ דער תס־שער םלוכה׳ פאדלאג אױ דעד גרעשטער פארלאג א־ן דער װעלט. עד האט אין פארלויף םון יאר 1924 ארויסנעגעבן 27 םיליאן עקזעמםלא־ן םון פא־שײדענע ב־כער. םון ױ תשישע עלםע־רע מחברים װערן אין ערשםעד ױי געםאדערש ױ ביכער םון לעװ טאלםטא־ און מאקסיש נארקי. םון ױ ײנגעדע: ע׳־ענבות, אלעקםע־ טאלםשאי א־ן םיל• נ־אק. ם־ן ױ או־םלענױשע דזשעק לאנדאן און םינקלער. ♦ לעצטנם א־ז געששארבן דער ג־עםםעד םינלענדישער נאװעליסט און דדאמאשות תנאד שילדט. דער םא־ששארבענער איז ערשט אלמ געװארן 57 *אד. ער איז געװעזן א־יך רעזשיםעד אין ״.תעױשן טעאשעד אין העלינגםםא־ה ♦ לויט א סשאשיםטיק זײנק אין יאר 1524 דערשינען אין פראנקרײך 8987 ביכער. דערםון בעלעשריםשישע 2451. אלע א־בעױקע ױנען װישנשאםטלעכע ביכער אדער לערנאוים־.אבן. םון ד־ בעלעמריסשישע זײנען 1148 ראמאנען. הײםט דאם, אז מיש םאעזיע א־ז ם־אנק־ײך םונקט אזוי געבענששט װי אונזער ליטעראשוד.... עם ״םעדערט״ און עם ״שם־אצט״ א־םעשוה נ־ט נאר א־ן װארשע און א־ן נױ׳־ארק. ♦ סוף נאװעמבער האט זיך אין םא־ױ געשלאםן ױ תקא,־אשיװע רעלט׳ק־נסט׳אויםשטעלונג. זי װעט װא־שײנלעך נאכאמאל געעםנט ״ערן אין א דאלב יאר אתס. ♦אין םאריז עקסוםטירן א־ן א־צטיקן מאמענט 250 םאר׳ לאגן. א־ן 1914 ד,אבן דא־ט עקםיםטירט בלויז אתבע־ הונדערט פא־לאגן. ♦ בײ מאקםים גארקי, װאס װא־ינט א־צש אין א־םאליע, ר,אט מען געמאכט א דו־ז-װכונג. אויף גאדקים םראשעסש־ האט מען געענטםערם, אז דאם מײנט מען נ־ט אים, נאר זײן סעק־עטאד, רעלכער האט ם־ײנדלעכע באצלונגען צו דעד ־אטן׳מאכט. ♦ רעדוארד קיםלינג, װאם איז שטארק קראנק געװעזן, ק־מט צותק צו ױן געװנט. ♦ דעד שטאט׳.־אט אין םאריז האט באשלאשן א־ן דעד :אענטםטעד צײט צו באשט־מען אן א־ט םאר א דענקמאל פאר א־אש מיצקעװי טש. ♦ דענעמארק, אײנם םון ױ קלענשטע לענדעד א־ן א״ראםע, א־ז דאם גן׳עק םון ױ זשותאליםטן. דא־מ דערשײנען 320 מאגי- צ״טונגען א־ן העכער א מ־ליאן עקזעמפלארן אײף דרײ מיט א ראלבן מיל־אן אײנװאוינער. אחוץ דעם ז״נען דא 750 חודש א־ן ראכן׳בלעטער. ױ דױי מיליאן ״דן, װאם װאוינען אין םוילן האבן ק״ן אײנציקן געהעריקן חודש׳זשורנאל און גאתיט, מען לעבט אזױ א־־ך. ױ מאכט םון געװײנונג א־ן גרוים ♦ עם א־ז שדן איצט זיכעד, אז דער נאבל-םאנד װעם א־ן ־אר 1925 אתימעבן נא־ דעם םרײז םאר ם־זיק. דער םאנד םאר׳;ינטםעדש זיך דע,־מיט, אז עד האט ניט געםונק קיץ םאםיקע יאנדידאטן, אבער אין דער אמתן איז דאם ניט אזוי. דער םאנד דאקלט ז־ך א ביסל• ױנע הוצאות ױנען םשוט גרעםער װי ױ צ־נזן םון ױנע ג־ױםע מיליאנ־קע קאם־טאלן. ױ סעק־עשא׳־ן, ױ געצאלםע א־בעהעצער און ביכער׳לעזער םארשלינגען גרויסע געלט׳ ם־מעס א־ן דער םאנד מוז דך דעתבער םון צײט צו צ״ש אםרוען א ב־סל. א־בעדאיא־ װעלן זיך שוין װידער נעםינען מענששן, װאם -נען ראוי צו באקימען ױ םדײזן. ױ שװעױשע ם־עםע גרײםט שטארק אן ױ םױזנג םון דעם םאנד םא־ איר אומפאראנשװאו־טלע׳ :עד ארבעט. דעד נאבל׳םאנד איז אן א־נטערנאציאנאלע אינםטי׳■