Literarishe bleter · 1925-10-16 · 76 (16.10.1925) · p. Seite 178

76 .זא 178 ליטערזןרישע נלעטער ,+ נ#נ#לס .סויםע נםעות״ ױעין אינערנעמזט ווץ ״ױז *ון פ*ה לערע־• דער סויליפער םרײנער *סענחןװסקי, דער נותנר פון װערק ״מענסשן, חױת און געסער״, *יז די טענ *סנעסארן ק־ין ניערנ-עפריקע, גוי וןןרס נו שסוד-דן די נעגעי־סע סוזיק• םיט *יס *יז פיםגעפןרן זײן פרײ, * נ*װ*וסםע *ידל-װירסו*זין, נדי *יס 1י העלםן *ין דער ד*זיקעד *ינעס. דער נ*רימסער דײספער פר*פעס*ר װילהעלס םערםנזער, װןס *יז *ין דער װעלנ-מיחפה פסורק גערודפס נעװןרן נולינ זײנע *ועיפיססיפע *ינערעײגונגען. ה#ט *יעס *רײסגעגענן * װערק װענן דער װירקזופקײס פון די ײדן *ין דער פודגוננענהײס *ון עוקונפס. זײן חערק פורסרעס דעס ססונדפונקם, *ז 'ידן ה#נן * נווונדערע מ־סיע *ו דערפיין *ין דער קולסוי• נעשינםע פון דער װעלס. ד״ר יעקנ פאעקי ה#ס!ונעגרײס <וס דרוק * נ*נד עסיוו• *־נסערן נ#מען .*לס־״דיש״. ד#ס נוך *נסהולם זעקס ני#נר*פיעס פון װײ• נ־ק נוקזנםע -ידישע ו־נסער *ון שר־ינער פין נח ן11ז\א '#רהונדערס. *ין ל#וז װערפ לוים וער *יניניפסיװע סון דער םזלקס־נילדוננס-ל-גע געשופן * ײדישע סעוסער״םסודיע. #ן דע־ שפיץ *ון דער ססודיע שסײען: משה נר#דערז#ן, ל*ז*ד ק*ה*ן, נעכער, #נערזשונעק *ין יעלקןװיסש• יי *ײנשרײניננען װערן שוין #נגענוםען. *ץ וי סודעות װעגן דעי ד#זיקער סםודיע_*ין װעלנערס *נםװיקלונג מיר װילן נלוינן און ד.#סן—יןנן פיר *ויך געלעזן, *ז עס װעלן זיך .ק#נען #נשייסן נ#ר פ ע ל ק ע *מ*ם#רן״... מיד ר*סן דערינער, די *וםסעלקע *מ*ם#ין פון ל#דז ז#לן שוסן *ן *ײגענע ססוז־יע, *ינסער דער #נפירונג פץ *־נעס םון די *ומםעלקע דןרםיקע דינסעי, *ון ז#לן שופן * #רינינעל סעוסעי פןר הימןר *ון *רײלעכק״ס פון *ונליקוס. די סע: דערשײנס *ין װילנע * הונסנינל אונסערן נןמען .שרײנ #ן נרײזן, *הונסנינל סון די העניעלשע װערסער *ין דער ײדישער ש*ד*ן, *־נײפנעשסעלס לויט * נײער מעסןדע״ םון ד״ר ס. װײנרײך• עם װעין *רויסגענעכן <װײ *ײסגונעם: *ײנע פ#ר ליםװישע *ון *ײנע פ*ר פוילישע ײדן. (ענדלעך הײנס זיך #ן די נרויסע שפולסוננ, װןס װײסננערג *יז *יר נני*). די דןזיקע ניכל,ך (*וי, פ*רװ#ס <װײז ה#ס דןס סוקע געפוזס *זוי ז־ץ ז) װעלן נלח־ שוס םפק ה#נן זײער * נרײסן ערפ#לג. יהוושס *ון סשיװאקם װערסער״נוך פון די הענדעלשע װערסער *ין ײדיש *יז <ו גרײס *ון *ו אומדערנרײכנןר *ון — ש. *. םופרם סון םשערנןװיץ, פל*גי*ס םון יחו*שן, *יז פולשסענדיק װערטלןז• עס *יז פשוס *חידוש, פורװןס עס *יז ניז *י<ם ניס *ײנגעפולן קײנעם (* חוץ #נהײנן, װ#ס ז־נען גענלינן יין נתנ-יד. למשל, משה װלנורגס) *ז* נו<לעכן נוך *רײסעונענן רי מןםקװער *קןדעמיע ה#ס נוקוםען פון נאװױםםן רוסיש! ליטער#סור-היסס#ריקער שסשעגל#װ * םתנה ו הענרעלשע בדומוסיק פון יןר 1760. דןס נוך ה#ם *סןל נעהןרס <וס נאר־םסן רוסישן דינסער לןמ*נ#ס#װ *ין ה#ס *ויך זײן פערזענלעכע חתיםה. ♦ די סעג *יז *ין סןסקװע *רוים פון דרוק נ#רים ס#װינק#װס *ן ע־עײלונג, געשרינן עםלענע סעג פ#ר זײן זעלנסםסןדד. *ץ דער *ויסגינע >יז ד# * פ#ררערע פון *. לונוםשןרסקי. די דערנײלונג שילדערס ד#ס לענן 0ון די .װײסע״ *ון *יז נעשרינן פץ * פ*רניסענעס קעננער פוו זײער בענ• 0יקן םרײנר. די דעינײלונג הײס־ז: *ין נעפעננעניש. ... דער געננס-ק#מיסעס פון מילגעד .יעקןפן״ זןפלם *י<ס פוסע• ריפלן פ#ר * .פ:קם װעגן די ענינים פון הילף *ון *ײפנײ פ*ר די י#רן 1919 — 1925״. רעד#ק<יע משה שאלים. װילנע מים די פנקסיס:... *ון דןך *יז או־ך *זו פנקס פון נרויסער װיכסיקײם, מכל ש*ן (װי עס ױו *י זען פץ דער *נקענע), װען די נעמען פון די נלל-םוער װעלן ניס װערן פ*ר:פנס־ לעכס, נ#ר די רעזולסוסן פון זײער *רנעם. ■+- *עננלישער וינזשיניער הןס ערפונדן *נײ פיסל, װןם װעט קענען פיליןנענפוך רע*ר#דו<ירן דרוקזןכן מיפ דער הילף פו, נ#ס#גר*פ־שע ססענגעס. ד#ס דןזיקע נ״ םיסל, מ#ס װעס מוכן *רעװ#לו<יע *ין דדוקערײ• קונסם װעם קןססן זײער בילינ. דער לעמכערגער שסןסישער פוילישער םעוםער .נןװןשסשי׳ װעס *ינגיכן *ויפפירן #סיו דימןװס דר*מע ,דעד װננער פון זײן םרויער״, װ#ם הןס נעד,#ס * ק#ל#ס*לן ערפ#לג נײ די .װילנער־ *ין נוקורעשם. די *י#גער *וניװערסיםעס ה#ם געעפנם * הענרעלשן קושעדעד *ינםער רער #נפירונג פון פר#פעס#ר *יזידןר הירש. *ון *ײדיש־ר ק סעדנרז *ין *ר#ג געפ־נען זיך ד#ך *זויפ-ל ײדישע סםודענסן פון *ײיןפעלשן סזרח. כ ר א ־ד אץ קליװלענד (ק*נ*דע) ראם זיך בעגריגי־עס 8 נײער ײדישזןר קונסט״טעזוטע■״. צו דער דאױקער סדו*7—זי רופט זיך די,.האלענדער״סרואע״— געחערן עסלעכע אקטיןרן םון נין>ריס שװארעס קונסט״סעמסזר אץ נױ*י$רק, *. אי לעאן זי״רענבערב און נ. ב. םאמאילאװ. אץ לןדזער .אונזער סןןנעביאס״ דרוקט א• אלפערין א סעײע איסיקלען װזנבן דעם 25׳יעי*יקן י־ונילײ סון ^הזםיר״, *. א. דערממנט *ליעיץ, אז דער איגס באװאוססער ײדישע- 8$ערעטףק$מפ$זיט#ר, ױםף רומשינסקי, איז געװעזן אײנער סון די ערשסע דיריגענסן אץ ,״הזנױר׳*. די ״ױ*ך פון ביליגן ײדישן בוך״ ה$ט >ר יסגעױסן *ן *יקלאנג אץ דער פר#װינץ. אץ 8 גאננער רײ עײטונגען זײנען דערשיבען ארםיקלען װענן דער װיכסיקײס סץ קוי6ן ײדישע ביכער, װעגן אײנשאסן זיך אן אײגעגע ביבריאמעק. א ג*אדנער מוכריספרים ה$ם נײ זיך אץ קראם—נ&כםוענדיק דעס משל שון די װאדטעװער—אויך אײנגעארדנם א״װאך םץ ביליגן ײדישן ביך״. אץ פאריז ד.?ס זיך געגרינדעס א ^סעאסער סון ידנגע מחכדיס״• דאם םעאםעי־ איז אנסשטאנען אויף דעם סאן פון שסילן קאמף, װאם עס ױעײס לעבסנס אין פאריז געבירם קענן רי אוסיל ײדן אװישן די סראנעויזישע די־אמאסיקער. זײנען כאקע אלע מחכרים סון גײ״געגרינדעסן סעצסער—ײדן. א*ן ריגע איז דע־שינען א נײע איבערזעאונג פון אלעקםאנדעי* בלאקס פ>>עסע .צװעלף״ םץ ש• שמואלסאן. .+• אין שיקאנןן איז דערסדונקען געװארן א ױנבער ײדישער מאלער — דוד הענע־. עד איז אײס נעװעזן 27 יןר. די ײדישע כילדרננס״סארװאלסיגג כײס לעסלענדישן בילדוננס״מיניס״ םעריום אץ ריגע, װןזס מאכט אלע הכנ־ת או שאסן א ײדיש קינכס״סעאסער, האס כאשיןןםן דעיװײל צי שאפן א ײדישע טעאסער״םטודיע. די כ,למעד *״דישע ,״סרץ״ביבליאסעק״ נײערס די טעג דעם צענ״ ין־יקן ױבילײ םין איר עקזיססענץ. די ביבליןסעק איז אײנע סין די גרעשטל אץ סוילן. ױאס פאר א בארײסונג ױ האס א״ן שטאס, באװײזס דער פאקס, אז אװישן א-רע לעזעי־ געפ־נט זיך א גרויסע *אל קריסםן, װאס נעכלען דאדם פוילישע ביכעד. דעם 26 מערץ 1927 װעס זײן דער הונדעייססטער יארצײם םון דעם גיױיםן םוזיקער לודװיק װאן בעסהאװען. ײ עססרײכישע מלוכה װיל דעם דאײקן סאג פארװאנדלען אין אגרייסן אינסערניעיאבאלן מוײק״ױם״טוב. גו דעם אװעק א*ז שוין געשאסן געװאין א עוגר׳יסונגם״קאסיםעט אונטער דער אנפירונג פון א א־ב־װערסיסעש״פראסןחאר, אט דאס הײסס ארגאניזאציע. אין אונזעײ א-עפ װעלמל װערן אדעלכע אדן ענלעכע ימים־סובים און צעניעריקע יארצ־יטן ארגאניזירס מ־ס *װײ סענ סריער, אין די ארדענער לײפן פיס ײ שלײסן אויף ך• דענפ אלס עדשטע ב־אראױס, װײל זײ װילן דאך אױך עסעס זען. צים ענץ פון בעסלאװעבס יארנײס האס דאם געװײגלעך קײן שום שײכית נים. נא־ סתם, װײל עם רעדט ז־ך גדאד װענן יארעײסן. אײף אליםערארישן אװנט, װאס איז *ײבבעארדנס געװארן לכבוד א• קאציזנע א־ן ביגא־עשס האס דער גאסס גערעדס װענן ײ קולטור״װערסן םץ ײ פוילישע ײדן. באג־יםם קאציזנען האבןז ד״ר ביקל, מאזא *ון װײם״ ליץ. ד״ר ביקל האט געבעטן דעם גאםס״ אז ער זאל, װאו ער װעט קימען, מיםסײלן דער װעלמ װעגן דער עקסיםפעגץ םין א ױנגער ײדישער ליסעראסור אין רוםעניע, װעגן ײ ײכסעי-; אליעזר שסײנבגרג, יעקב שטעי־נבערג׳ י*חק מאגנער, משה אלסמ ן און יעקב גיאסער. מיר דרוקן דא רעס ^אנזאג״ פ־ו די י־ומעניש״ײוישע חברים, אזזײ זיינען דאן (אנב איז דאם ניס ײ ערשטע אװיזע,). דורך ײ סשערנאװיאער אויסבאבע ״שױ־בן״ האבן סיר, אין זײנער עײס, אייך שײן ארײנגעקוקס און איעס-עד דעד *דבעס, ליבע חבריס י נעמען האבן פיר געגונ, ברוך השם, די נױ״יארקער, לאדזער, סשיקאבער ײײשע זשוינא־עכלעך שיטן אויף אובז אײס חודש אין חודש א אאר מוץ פון דער דאױקער נעמען״רחײה• א ליסעראטור דארף אבער װערק .+• עב דערטײנס נקרוכ א נײער יאמאן סון ק♦ ױנגמאן: *אויף ד• שװ*נרליטרעפ״. בײם א צטיקן שס-לשסאנר אין דרוקער״םאך איז אזא עי־עײנונג דזקא צו באגי־־םן. (כן ירבו:—באמעי־קונג פץ א זעאעי־). ע־שינען דער סעמססעמבער״בוםער פץ .״סאלקסגעזונס״, *. א ■ האבן מיר דארס *רשיקלען םון ד״ר מ. זיםערלינג—די םאליקע, ד״ר װײבשעלי כױס—דאס געשלעכס״לעכן, סרענו. קאלמערם—הײס״בעשװירן, ד״ר א. קאילאן— היג־ענע סין שפײז, ך״ר צ. שגכאד—א נײעד מיטל קעגן קלײנינקע װערעמלעך בײם מענסשן א. א.