Literarishe bleter · 1925-07-31 · 65 (31.7.1925) · p. [Seite]

לויט דעם וװנש פױ דער גרעםטער מערהײט לעזער ידורך דערא8§||$ װעטדער פארמאט פיז די,ליטעראחשע בלעטער״ פױ בומער 66 אז געעבדערט װעח אייד* א זשורנאל־פארמאט. 65 2א וח6^ך ■חס102*1ט *^יסגססק •■•8161 1626*61י161ו_1 גןױיטער ין>רג*נג 8 ױיטן 50 :ראעז ײ*רט*, *ימיק 31-טן יײי 1925 ׳ אילוםטרירטע וואכנשריפט פאר ליטעראטיר, טעאטער ארן קונםט / 925ו ״ק״ ו3 ־1,161? *דז־םנעגער: יזימער*>>־ל*נ ב.>ו.קיעטק־ז רימינ* 86, 11. <ו טאמאס מאז דײטשל&נדס גרעםטער ראמןזן־שרדבער סאסאס דוך — ־יבלד.•4■—י *ון *א:גו$םשי אמט־־־קיוגג. שון תחלח ץן האמ םען אןיף איב בר• שיש ניייפא געקזצגז ז$נן: אט שטליט סאר א*גז א **דגדקזנר, א בילשמער. :$ך דעב ״ד*סמן באגד *ון זל:ע גדםטרלבע גאװעלן: .רעד קלײנעי־ הער *יל־חעמן״ (8<זא1 , האם זג־ תיבף אננזכשדלבן זײן א:*ב:עצ**בגםן דא• מאן: .בידענבראקפ״ (1901, אי; ב׳קען דרליהמ באר־־טטן, אד *; ־עב םאג אן׳ יײ5! פ'ד׳9ט ז7 א ־אב בץ־ בןן־זײן״ איז םמן :עדןרן א בא־לםםעד םענכמו. דוץ:ט שארםאנט סא־ אלן דןר דלסינדנד ליטערמנן־ד םער.*יײ:־דע־ דל שבי׳גלו:: או; דעם *ײטאר־עדע.*, ">>ב א^אסאי *״מנם אין רער *־אגצױ•**בער. ם׳אלז גערען א צללכז, רדען םיל* דךלםי• קער האבן שא־ דעם :דעםערן :עדיאלכזן ט*ם*פ טאן־ב :יאיאטטשולן ברו־ער. דעש באקאנט; ס־:א;־שדללבער, יזרכריך :מןי לזןם אלז ד־־.ט במױאיכט אײך שלש גללםטל• קער ס*ר. *ן דלנדט; םאצ־שײס, נדאך אז.*י ווי כ זעגען שיד>ק מדןן חלוקי״דעות״ װעד? די צדי ברודער אלד :רעכער, נערתאיצ דוייבאן צל קאדל ר״־־סטמא:. :ןןר •ונר: אזזי װ• דךנמ ײ$לט עם קײנער :דײ. נעודאנס קא־ײי חיײסטטאן צ\ נעבן דעם אויבעןןן, 6י*י ־ענען דידגמ מ-ע ־־ילוםין םודד, אז טאםאם ש*ן איז כלי׳םסק רעפעד און םעלקע־ סון זײן עלטערן דער ♦בדויב *ן םאן׳ם מ*ל*ד־ששעלע• ר־שער סשטיקדט נעסאלט אויף ־יער ציים סון דאכ םןןדעתע ־?ס־טלאנד. אין רליסטער סון וךן דיר געד״עין אזעל• כע :עפען װל דיויםמםאן, זודערםאן, שגיצ• לער, יאםערטאן, סןןן האסםאגםםאל, שעג• חעד, װןדערקיגדי אײלעגבע-ב, -עםעל, אלטענבער:, געיךעע, איק נ*ך א :אנצע סלעיןן־ע םון גע;*סע דיכטע־, -אכ הא• בן די ־ילט־בע לימעראסת־ אח׳י •טמארק דערדויבן. צײשן יל, נא- װאס דערטא:♦ סע ש־ישטיטםע-עי*, אײ דאן לסי ערך אײנער סין ידי ײנגערע. זלן מאלאנמ •האט איס ןןבער באלד :עסת־מ צד די;א- ד״ייי בע עזטאאלען. ער אלז *דויף אייף דע- ׳4־,־גיערידײידײ- *ילעגע יגרמי עיײ א צך• כ־קעי־. ם׳אײ בד איב :ישט *י באםעיקן נוד עסז^ זאגאר א םך רענן צײכנד״נען צ\ דער בלבל.;ךכט ־ענן **ליענס, .דע:ן א נראשײטע ב*בל-יינטער*־י;טאצ*ע אין אלגע־ םײן. עש דאלט זלך בע־אימ יןןנן איינלקע :ײםט ס־וטע *יע־כתר, טאנן םא-נ-ײב־עע;, אדררכסידן יאראלעלן עם אלז אבע־ א*צט :ײטיט *־ע־ םאטזבט, - :עזאסמ -;ם ק־םט טײ״־טאל אוים צ* *ײן אסאײזצעטיש. טאםאכ טאן אל• נעבו־רן אלן י$־ 1875 אין דער צבון״דדפדסער האסןישטאם יױבעק. ער קיםט א-י׳־ב סין א םיוחםדי. קער •אטר־צ-טשר בדט*־,ד, אריםטאק־אטן סון דור דורות, װאב ד*ןבן דך סארנמוגן םיט ג־־־טארמיקן *כידאנדל. די גאזדק ראס ׳מלאכגקדט, ־אכ רדבות א*ן די ודןרדע סון אזא—י־טער :דטארח דנםײ״ען סיר סיל; א*:;טאלן אלן םאן־ש רןןםאן .ברדענ• ב־אקם״ (אלבע־יקגכ, איז אױך דקר :״ןכען .בודענכראל^' :ײטוט קען כמם אריכמ• טדאכמע־, װךל אזוי האט נעדמבן םאן׳ם אללגעדער;לטש־־זױ־ע). ז־ער סאטער סאן׳ס איז געװען א נרריבש־ םזת־ א נביד־ אדיר וון ס־^אטא- *־ן לױבע^ אלן טאטענם ׳ו ריאם טאפאכ *>'ד:;עיא*ם *ח ז7 דל ־ענת אטםאבסע־־נ סון סאלידקײט אק א בע-עט-יבט -עט יאנן, אז ללליען אלז :עבײרן אי:טער א נליק־עכן יטטערן. באדה. [ צ• אײ -ען -אכ :ײטט א־ױ? *י־ליען האס נעלעבט און טעםלק :עד־ען אלן א נליק-עכע ־םעד., אלן -ע- צדט סו:כ אײסב- סין -עש |:אצ*א:א--*-*שן באריכמױין *־ ידן ד־״־ |צדס סינב אר*ש:א:נ שון ייעכ ציײלבמי־שן . שסעדן״ דל אינםסלדאציע כארן •־$ס־נםז$ר בא־-ס *טאץ צו שאסן ד• בצלאי־שרלע. ־א אין אט דער *טולע״ אריף דער שװעל ם\; דער צ.*קר:סט*קזג- ארין-ײטראל ק־נב*• אקא־עםיע -,אט לי״יען נעש;ען ־עט :ע• דעי-רן אסקדאצ. דא, אין בצ־אל איז דאס לללתנישע נעלארן קלאבליט און באק־טען דעכ תדערלקן אםיציעל; םנ*כ סון א עכט ײ-*ש-נאצ*א:אלן, אױי צ* ואנן, אקאדעסיזם אי םען יעט שיעט־גר װען װעלן נעםלינען דל •ראקטײטע אטזענדונג סון ליליענכ קונסט, דעם םען נױזן עפ זיכן צידלשן די *נרנאםענמן יןון דל בצלאל־סראדוקטן. אםארעתדע• כאנמםטן $בע- אלד סןם, װ$ם דער ללליען• אײנםליכ דאט זיך נךסמ געקענס נליסס :יר?סםאבללרן, אויך :דסס נעהאט קײנע דירעל• מע םלבלעבק־יט, צו באאיתסלוק רי ימצע• רע ילדישע קינםםלער־נעי״עחןציע. םען א-י זייער יטנעל מיד נעדארן םון דער נײטי--אלי בערצײננ־ער ייליען-ליגיע. *יך רע- ארנ• האלט דאט נ־—א-םט זײן :ייטמ נעט: מלף אוכ עס זאל זלך אמ• שנעל אזים׳טגשן. םען דאט זלך :לשש נעדיאם בײ .דאס אי• צייטמעל• אויף א לעעער׳ע צדט. ־ער ױעער, באלד :אך ליליעגען, ילדישער קינםטלער אײ גללכנילםלק םארבײ:ענא:.־;ן, װךל ער ר.אט גײטט נעקזמם דא נעס־:;ן קײ;ע *אזי• םךזע ביײטסילן, מיסלק־נ :זאר זךנע עקס*ע• ריםענמן. םען קען;ישם יזאבן אז מיס ליליאנעל איז! *יך זײן קונםט נעשטארבןך- עס איז אבער . אםת אז ליליען האג• איגפערנעיעבם זיין | אטאל ארי •אןוי;*; קונםמי יצהק לי5טנשטײן ללליען צײכטנג :אנצע געדײנבלכסולע ז ־עלטן. א ללליען׳קולם״ א סארשלישוגג םו; *טדארק־װײסע ט־נמ-און־שעױיגר קאליגרא־ ש*עב א לא ליליען א*ז לעװען די אקטיעלםטע לילזענם טעכנלק אליז;־יסם טד אן אײנ־ סאכע -;א־ אויך א ארעבע• נדטט קוקדיק אויף דער •סםדעבוגג צי ס-אבמ און באגירוע. דזןם אלז א טעכניק כים באנדעעועען. ײיע- סאבנדץ סאר דעד עסאכע װען א קלגססלע- ד.אט זץ• נעמודט רעכנען םיטן •אסלד או; רעכ בלזגך סא־ רעס־אדוקטידע צילן- דךנמ קענען סלר זלך דעײויבן :דטט גי־ד־ אויף פא־יטײ־;:; טאטי־ן. ם*ר -.אבן די כזמלעכקיש דורך אונזערע דךנסלקע ג־א• סײטע טלמלען םא־צובע־ײטן קלישעם סון -ל קאםאליצלרםטע צײכטע־סעכגיקן. די רךנמיקע בוך-רתקעדײ גאגיצם ײך זער זעלטן פיט שנלטן אד־גד ג-אװױרן ויכנע״ *־־—'- *•־::-,־׳־ ט*ק ד״־ קךשיײיעד. •ל״ ר־׳ימב בוך״צײכנונגען מלאגנען צ\ רי פע• כאני״ט דעב-אדוצלרמ. שיעטער דאם זלך ליליען באשעסםיקט םןם ראדלריננ. -אכ אײ אבע-;ײסט נערארן אעעװעכרעט אין בוך־א-ײכנאבן. לילדעען דארף בען באס־אכמן אלם א כלך־נראסיקע-. אלכ א קיגםמלז*- םין א :^*ןט״טכ־ ג־אשלק. א ביך-־עקאראטןןר ט ט א סאנאטאנע. באי-־ענצטע טעכניק. ײאם 1אײ א צײכגער םין האחטע, נלעמ־אלבע־• צײגנדע ללנ־ישכ. א צײכנער ־*אם זזזרט זלך א*בעײ ידן יךנע יט־־א־ץ-װײםע סלעכן. עכ איז אבת אז עכ שא־ע־ט זץ־ :ארנישט קײן קלײנע -אדע נעד*ל• אין רו אבער :דשמ נ*ד צ*כ או־כסי.־;. או*ך צ*כ א*כשרכיעטע׳־ז א ב*ך דימ אזא דאנאטאנע קאלטבליטלקער אפרים משה ליליעז א געשםאלט אץ דער ײדישער גראםיק י ־¥ :ע־*ר= ר׳ג־ו ע= ־? אכטוננ חשובע אנענטזי. *ון —ן/ (*לן 2 װןכן *רום1 הןני־ס גוםןנר / () *1יף דןנר .םןמןננס״ 1י גןננן דל .ילס•!יןנםןנר״ *לם #־ןנפיןנ. ידל *יןנ *ג$נטן, װןם הןנן *אקיםןנן , דל.ילס.!י^םןנר־ דודך דןנם .סןןסןננס״ װןנרן ג^נןנסן זלך נללןך סןורגלנזץ סלס , *ונז, נדי ם־זןי נלשם זלךן קלין $*ה*יט *לן *רוימשלקן זלל דל װללסןנרדלקן טםןנרן.! בדי סןנגיןץ *ו מאנן * װןןס-גרןנםןנרןנ **רשירללסוננ *ון דל .1יןנסןנר״ װןנס ן 8ון _</ ןן קזןסםן דל *לןסונג *לן | נוםןנר / () *ללנ1י-)*רק1יף אנשסץם 50 נראשן — ) באיז 40 גר*ושן. * •זיהױיססדאודע ,ליסעחװײשע בלעטער״. םײפטע־ פזן דו *־״םיט•־־; *ט־ש־״בלעמעד, א*נ*צ*א־; אין סא־שײ-ענע סער,ססי*ץנ עםן דאט :עהאם וךנע אימנא־טלקע כסיי;. ־אכ וענען נעװען ספילן;י־סס או*ף א־ל* פ־- אינ־ײװדזעדע, וד כא־אקסעדלסשדטע שא־ נעריםע ג־וס; ךד נענענד^ נלשס זעלסן טכדדן כאראקסע־יבמדסע טאד מדי• םע כײסםע- א-ער ס*-לאנ; סון עםאכן• אויך ליליען כאלאעמ צ־־ א בעטמנע• שסעלטע- עחאבע טון א*<זע- ביך-קונסט. ל:**;ן באל>ב.ש צ\ א :ענ־נ כעגםלםעג• טאלער און ס-מטענציעיער;•*ןכע, װען אונ• הכ־ע *ט־דמ־ אלן נראס-קע- דאבן אנבע״ דעיבן צ• .-עדן;לסט ניד צ• דל טײנשםעקע• רל׳יט; איינצע״נע ־&ססעוט; סד אויך צו ר• *—*טד. *-אלצםא־־י-זע ״יאכן •אס חךוו שוין :״ט׳ט גע־ט־ים יע־ אײנזאםע־ בלאסש־ םדויםע-, $דער דער הײללקזג- װלזיאדעד אלן דל כויע־ן דזןם *טמילן אאגעזונ• רעדמן קױיסטע־־•; דאפ ד-ןןט :רסס נעזת׳ נען דער ל—:*טאססלעבעד, וא־נ־אז;,־, *ייײער ט־זבודידד - .־־אב אײ :עװען א קול ש*ן א שאלקב״א־אסא-, דל *כמלכע שין א נא• צ*אגאלן םריכון. דאכ אײ נעדען א צדס *ץ :דאלד־נע״ שרײען. א צד׳ט סץ א\ס-ו, ל*אדב און מרױעי. דאם אלז דאך נעיזיען רל או*סכלל*צךט פץ דע- נל-־ת״קמסט, אײגגעשאטם אלן ' דענאעראציע און סענסיםענטאלע דאםנה* 1 נען• רי צךס םין טא־ים דףךנסגלד. טעאדא־! תערצל. םאג־אכען אק עםיג־אצ־ע. ן ללליזק אײ געזדען א סולזךנזיק־גי הדל• -ערע- שין זךן צלש. טלסנעשילט, כימנע• | ־ײטלקט ם־׳טן פ־איעמא־•ער. ט*ט דזד . דללף שק שא־״טײר״ננע פיכבאלן און א־ע• , נאריעב ־טךז ע- :עקיאשם אין :״,־אםעדט! אינײנעס ט*מן א־לסען, אויםצעםאשערטז | באעױן״ארבײמער - ־יעש אבד, :עזאנה, י:ל־טמ אזוי ס־ל דלטן ארבײסע- װ* ס*ט טא• |רלס רןךעגשעלדן... *א דל אילוכם־אציעט צז כאריכ -$-ע:שעלדס ללד־עי־ הבען קלא• בלס... אלן זײער איסמ-זענלעכן באצו^ אבער די .גל$-:ש*קאציע' שון א־ג־י׳ט, אימנסלעך .ארבײטב״ניץ, איז בליױ א .זייסיק *סםלקל ארכײמ״. ללליען איד אײננסלעך דעי זד״גע־ סון צױן, דער םסי-ץאטאר םון ירל שסיאל־ק• אוישנײענדע זון אלבעדן *דד״ד־ד... דילדק איז נײסט נור דער זןשיציעלער קלנםטילער סון ד• אלחעיטלעפע ציזנלפטלשע א־נאנײאצמג, נייסם אבםנדלק דעדליף ראב עם ולז א־נז אזוי גזט באקאנמ א נע:ונ ג-ױסע קאלעקצ־ע *דן מדשײדענע -•לץן• סען, פארקעם און עסכלעםען -•ללליען אײ אויך או־םער דעם א ־טעסע־ םון ביבל״סא• יאס־אק (קען םען דזק אנדערש ןןנרוםן זךנע צײכנועען צו ר׳ע־ בלבל ודעלכע אינ־ מערעו־ידן ויך נףסט פק זךכע אג־ערע לערק נלשמ ם׳־ט איענאר׳טיקן סענםיםעגם ןךער איצץיוי-יעלע אײסאפוע םון שארש?). ד* איליםםדאציעכ װאב באצלרן ריל*ענב בלבל אונסע־זסײ-; ױך סאקע צרעס *ן זךנע צאלר״יכע *סאבלאנםעכלק נעםאבמע ׳עקם״ללכריסן, עםבלעםען. װיג״שסן״. י ליליען איז מװען אן א־עישיאםע־ אין .סראזױץטיזלער, זײן אײנטלום צי יענער צךס אלז נעוזען נר*ו קײן קלײנער. דל אראװ׳ינציעלע יידישע קיגםסלער״ימנמ האס אלם םאדתטמחט, געזען אין די לינתס בק א אש־ים סשר. ליליען - אויסא*ארםדחסס אין נעידלכע סאטעגט־ ייםמ ז1*כ צו זײן איאלאנעמי־ס. געװיסע באדינגוננען סא• דער; עפ. כאזםניעל אלצמ װען םען װיל ךעדן װעגן דעם נןך מןם ם§דטםא־בענעכ א ט ד י כ ס ש ד׳ ל ל ל י ע ן. אוגזער יידמיע קוגםמ *ײ :אך נײסס נע• נה דךך אלן םאריסײדענע, ביויהדש־־ס *סםא־׳ק אײסדמאראכענע צװ׳ײק״ דעם אסז נעזאנם - טלד דאבן זיך שסענדיק אינמע־־ע• כ*דט ס*ס קינכס יין אלגעםיי;. דאפ ד״סם ניסם אזריםיל ױך א*גטע-עס*חם, װי בא• װהדעחס דןןם אויםמערלישע ראפ א*ז סאר• באמן אין רער אנבאנדײטלעכע יטײנדיים *ין קהממ. ט*ד יידן, ־אם סאלק ם־ן םס־*, האב; ייך -ע־יװעס סין אינזערע סאדשיי-ע״ נע איםע׳ שיח נ?י מרזץעי״ע, אארסעטנע *אל־אנםן װעגן -עם רײץ . *ון א טאדנ־&ר לינטכו ־ דל קונםס *ן באצ*ין. דל קהסט ־בין סס־״באצלדעג איו א נע• גונ אלטע, ■-עציעזע פס-יסע •**דנשאסם. די עלםע-ע ראגד<ע*טדלבעכע אי־ן יטוועגמ• יע יאממל״נעזעצסע םסדיב זענען אליין צאר ױך א צףױגג אןן דעד סרמבישער קתםם. םען דאם זיך :ייטש מגנל&ט בלויז כד׳ס דל מיץ מסלללםםיש״געשאמ איניציאלן. קעילעך, און *ביך נצף״אדנאסעמ;. םען איז נעװארן להיעאל־בילדדעכע ק$םענ• סאסארן םון דעפ ביממנלעך״נעדרוקםן א-ע- ־.אנםעע־סדיבענעם רףךס. סדלער אין ת םן^אםםירן, שאעםםר אין וץ רוױקקדײען אלז נעזדאקסן די ג-יוזיק םון דעם אעד• זענלעכן, יײינשהעמזיקן בין צו דער ירא״ -קסײדם־, םעבאי״דסעד בוך־םדאדו^ת. אס-ים כײ*> ליליען באלאנ&ם צו די סא• *ולש־^שע *ן ילדישע םר*6לקער. ש־ו אלז נער׳ען דתר אינחײ*זןד *ק א גײעם ביי ילדן בי■ קןגםשלער. ביז צ> ליליענען חאבן סלר שו־ן *א-פאנט נארנל־סס קיץ ןךעםע און נא3מ או־ב:?דס*־אכעגפ ארימשידע סרא• ^ד,םיין דעם בוך״צלרמג יסאש^;ממ •וײן *יעאליסט, גישם אי״5 1יואס זיך אםנםנעבן ם״ם ני-וים *ײיר יתןן ר^א-נענלנן רשי •ײםר און *"*%08^*-ע• *יעיאכ- כםידיזלדתב םון רהיע^ארסיקן צלרועען. דזד אלסער אוסםשלמו־ער